Trấn Hà Tiên - Lịch sử khai mở thương cảng quốc tế và phên giậu Tây Nam
NSSC An GiangĐăng: Cập nhật lần cuối: 16 phút đọc

Trong tiến trình mở cõi hào hùng về phương Nam của dân tộc Việt Nam từ cuối thế kỷ XVII đến thế kỷ XVIII, trấn Hà Tiên giữ vị trí là trọng trấn quân sự, kinh tế và giao thương hàng hải bậc nhất nơi bờ biển vịnh Thái Lan. Khởi nguồn từ bảy xã thôn do lưu dân Việt, Hoa, Khmer, Chăm chung sức khai phá và bước ngoặt dâng biểu nội thuộc chính quyền Đàng Trong mùa thu năm Mậu Tý, vùng đất có tiên giáng trần trên sông đã vươn mình thành đô hội phồn hoa.
| Tiêu chí hồ sơ | Thông tin lịch sử và địa giới hành chính cổ |
|---|---|
| Tên đơn vị lịch sử | Trấn Hà Tiên (ban đầu gọi là đất Mang Khảm / Phương Thành, định danh trấn Hà Tiên năm 1708) |
| Niên đại hình thành | Khai phá từ khoảng năm 1680 - Chính thức lập trấn thuộc chúa Nguyễn Đàng Trong tháng 8 năm 1708 |
| Người khai mở và kế nghiệp | Khai trấn Quốc công Mạc Cửu (1655 - 1735) và Tổng binh Đại đô đốc Mạc Thiên Tích (1718 - 1780) |
| Trung tâm trấn lỵ | Thành Phương Thành bên bờ đầm Đông Hồ và cửa biển Giang Thành (thành phố Hà Tiên ngày nay) |
| Không gian lãnh thổ quản hạt | Bao trùm dải ven biển Tây Nam Bộ từ Hà Tiên, Kiên Lương, Rạch Giá, đảo Phú Quốc đến vùng Cà Mau |
| Thành tựu kinh tế - văn hóa | Thương cảng tự do quốc tế thế kỷ XVIII, đúc tiền kẽm riêng và sáng lập Tao Đàn Chiêu Anh Các (1736) |
| Cấu trúc quân sự - hành chính | Hệ thống đồn lũy Pháo Đài - Bình San - Giang Thành cùng đạo Kiên Giang và đạo Long Xuyên |
| Di sản lịch sử tiêu biểu | Khu di tích lăng Mạc Cửu núi Bình San, chùa Tam Bảo, chùa Phù Dung, Thạch Động, thành cổ Phương Thành |
Công cuộc khai mở và bước ngoặt nội thuộc của trấn Hà Tiên
Lịch sử hình thành trấn Hà Tiên là câu chuyện tiêu biểu về sức hút nhân nghĩa của chính quyền chúa Nguyễn Đàng Trong và tinh thần lao động bền bỉ, đoàn kết giữa các cộng đồng cư dân Việt, Hoa, Khmer, Chăm trên vùng đất ven biển Tây Nam. Từ một vùng đầm lầy cửa biển hoang vu cuối thế kỷ XVII, công cuộc chiêu dân lập ấp và quyết định nội thuộc lịch sử năm 1708 đã biến nơi đây thành mảnh đất máu thịt không thể tách rời của non sông Đại Việt.
Hành trình Mạc Cửu chiêu dân lập bảy xã thôn
Cuối thế kỷ XVII, vùng đất cửa sông Giang Thành đổ ra đầm Đông Hồ và vịnh Thái Lan (tục gọi là xứ Mang Khảm) vẫn còn là vùng rừng rậm ngập mặn hoang sơ, dân cư thưa thớt nhưng lại nằm ở vị trí giao điểm hàng hải vô cùng thuận lợi trên tuyến đường biển nối liền Đông Nam Á lục địa và hải đảo. Khoảng những năm 1671 - 1680, Mạc Cửu (1655 - 1735) — một thương nhân kiêm trí thức quê ở Lôi Châu (Quảng Đông) không chịu khuất phục nhà Thanh sau khi nhà Minh sụp đổ — đã vượt biển tìm đến phương Nam lập nghiệp. Nhận thấy vùng cửa biển Mang Khảm có địa thế núi vây sông tụ, ông đã đứng ra chiêu mộ lưu dân người Việt từ miền Trung vào cùng người Hoa, người Khmer, người Chăm bản địa hợp sức phát rừng, đào hào, đắp đường và mở chợ giao thương.
Bằng chính sách khuyến nông và miễn thu thuế thương thuyền cởi mở, chỉ trong vòng hơn hai thập niên, Mạc Cửu đã quy tụ dân đinh lập nên bảy xã thôn (thất xã) trù phú trải dài dọc theo bờ biển vịnh Thái Lan. Bảy đơn vị cư trú đầu tiên ấy bao gồm Hà Tiên (khu vực trung tâm Phương Thành - Đông Hồ), Long Kỳ (vùng Ream), Cần Bột (vùng Kampot), Hương Úc (vùng Kompong Som), Giá Khê (tức vùng Rạch Giá ngày nay), Lũng Kỳ (vùng Kep) và Phú Quốc (tức đảo Phú Quốc cùng quần đảo ven bờ). Tại trung tâm cảng thị bên đầm Đông Hồ, tương truyền người dân thường trông thấy bóng các nàng tiên thanh tao xuất hiện trên mặt sông vào những đêm trăng sáng, vì thế vùng đất này được đặt tên chữ Hán vô cùng mỹ lệ là Hà Tiên (tiên trên sông).
Biểu tấu năm 1708 và sắc phong chúa Nguyễn Phúc Chu
Dù đã gây dựng được cơ nghiệp thương cảng trù phú, vùng đất mới luôn phải đối mặt với nguy cơ xâm lấn từ các thế lực quân sự bên ngoài, đặc biệt là cuộc tấn công cướp phá của quân Xiêm vào cuối thế kỷ XVII khiến Mạc Cửu phải trải qua nhiều năm gian truân trước khi trở về khôi phục lại cơ đồ tại Lũng Kỳ và Phương Thành vào khoảng năm 1700. Nhận thấy chỉ có dựa vào thế nước hùng mạnh và chính sách đại đoàn kết khoan dung của chính quyền chúa Nguyễn ở Đàng Trong mới có thể bảo vệ lâu dài cuộc sống bình yên cho muôn dân, theo lời khuyên chí tình của mưu sĩ người Việt là Tô Quân, Mạc Cửu đã cử thuộc tướng là Trương Cầu và Lý Hiến vượt biển ra tận dinh Phú Xuân (Huế) dâng biểu tấu xin đem toàn bộ đất đai Hà Tiên nội thuộc lãnh thổ Đàng Trong.
Tháng 8 mùa thu năm Mậu Tý (1708), Quốc chúa Nguyễn Phúc Chu (Minh Vương) đã long trọng phê chuẩn biểu tấu, chính thức thiết lập đơn vị hành chính trấn Hà Tiên thuộc bản đồ cương vực Đại Việt và ban sắc phong cho Mạc Cửu giữ chức Tổng binh trấn Hà Tiên, tước Cửu Ngọc Hầu. Sự kiện lịch sử tháng 8 năm 1708 mang ý nghĩa bước ngoặt trọng đại bởi toàn bộ dải đất ven biển Tây Nam Bộ và hệ thống đảo tiền tiêu từ Hà Tiên, Rạch Giá, Phú Quốc đến Cà Mau đã được xác lập chủ quyền quốc gia bằng con đường hòa bình, tự nguyện và hợp pháp tuyệt đối. Đáp lại ân đức của chúa Nguyễn, Mạc Cửu đã xây dựng dinh thự Phương Thành, dựng chùa Tam Bảo để phụng dưỡng thân mẫu và trọn đời giữ trọn đạo trung nghĩa của một vị trấn tướng biên thùy cho đến khi qua đời vào tháng 5 năm Ất Mão (1735), được triều đình truy tặng tước Khai trấn Thượng trụ quốc Đại tướng quân Vũ Nghị Công.

Thời kỳ hoàng kim kinh tế và thương cảng của trấn Hà Tiên
Bước sang giai đoạn từ năm 1735 đến năm 1771 dưới quyền cai quản của Tổng binh Đại đô đốc Mạc Thiên Tích (con trai trưởng của Mạc Cửu), trấn Hà Tiên đã phát triển lên tới đỉnh cao hoàng kim toàn diện về quy hoạch đô thị và thương mại hàng hải quốc tế. Từ một vùng đất biên viễn mới lập, Hà Tiên đã trở thành một tiểu đô hội phồn hoa được các nhà hàng hải phương Tây và phương Đông thế kỷ XVIII ca ngợi là thương cảng tự do thịnh vượng bậc nhất vịnh Thái Lan.
| Lĩnh vực phát triển | Thành tựu và thiết chế trọng tâm dưới thời Mạc Thiên Tích | Địa danh và di tích gắn liền | Ý nghĩa đối với sự phát triển vùng Tây Nam Bộ |
|---|---|---|---|
| Quy hoạch đô thị và thành lũy | Xây dựng thành lũy Phương Thành đá vôi, dinh thự Đông Hồ, xưởng đóng tàu và kho vũ khí | Núi Bình San, đầm Đông Hồ, mũi Pháo Đài, sông Giang Thành | Hình thành diện mạo đô thị cảng biển kết hợp căn cứ phòng thủ kiên cố |
| Thương mại hàng hải và tài chính | Mở cảng tự do đón thương thuyền quốc tế, được chúa Nguyễn cho phép mở lò đúc tiền riêng | Cửa biển Nam Phổ, bến cảng Đông Hồ, phố chợ Hà Tiên | Đưa Hà Tiên thành trung tâm xuất khẩu lúa gạo, hồ tiêu, hải sản, đồi mồi ra thế giới |
| Mở rộng hành chính lãnh thổ | Thiết lập đạo Kiên Giang (Rạch Giá) và đạo Long Xuyên (Cà Mau) năm 1757 dưới thời Võ Vương | Rạch Giá, Kiên Lương, Hòn Đất, Phú Quốc, Nam Du, Cà Mau | Hoàn chỉnh bộ máy quản lý hành chính toàn bộ vùng duyên hải và biển đảo Tây Nam |
| Giáo dục và văn hiến bác học | Mở trường Nghĩa học miễn phí, lập Tao Đàn Chiêu Anh Các (1736) và khắc in Hà Tiên thập vịnh (1737) | Lầu Chiêu Anh Các, chùa Phù Dung, chùa Tam Bảo, Thạch Động | Khai sinh dòng văn học viết Nam Bộ và khẳng định bản sắc văn hiến biên cương |
Quy hoạch thành Phương Thành bên đầm Đông Hồ
Ngay sau khi kế vị chức Tổng binh Đại đô đốc vào năm 1735, Mạc Thiên Tích đã bắt tay vào quy hoạch lại toàn bộ không gian đô thị và phòng tuyến quân sự của trấn lỵ Hà Tiên theo mô hình đô thị cảng biển hiện đại đương thời. Dựa vào thế núi Bình San chạy dài ở phía Tây Bắc và mặt nước đầm Đông Hồ thông ra biển ở phía Đông Nam, ông cho đắp lũy đá vôi và lũy tre dày đặc bao bọc quanh thành Phương Thành với chu vi hàng ngàn trượng, mở các cửa thành kiên cố có lầu canh và pháo đài trấn giữ. Bên trong nội thành là hệ thống dinh thự Tổng binh, kho lương thảo, xưởng đúc vũ khí, xưởng đóng thuyền chiến, trường Nghĩa học và các khu phố buôn bán sầm uất chia theo từng ngành hàng của người Việt, người Hoa, người Khmer, người Chăm cùng chung sống hòa thuận.
Thương cảng tự do quốc tế và quyền đúc tiền riêng
Về kinh tế, năm 1736, chúa Nguyễn Phúc Trú đã ban đặc ân cho phép Mạc Thiên Tích được mở lò đúc tiền kẽm riêng tại Hà Tiên để phục vụ nhu cầu lưu thông tiền tệ ngày càng lớn của thương cảng, đồng thời miễn toàn bộ thuế cống nạp cho trấn để giữ lại nguồn lực đầu tư xây dựng biên phòng. Hàng năm, hàng trăm thương thuyền lớn từ Quảng Đông, Phúc Kiến, Hải Nam, Nhật Bản, Mã Lai, Xiêm La và cả các tàu buôn Bồ Đào Nha, Hà Lan, Pháp đều cập cảng Đông Hồ - Nam Phổ. Tại đây, các sản vật quý giá của miền đất phương Nam như gạo trắng, sáp ong, ngà voi, tiêu sọ, khô hải sản và các chế tác mỹ nghệ từ nghề chế tác đồi mồi Hà Tiên được xuất khẩu đi khắp khu vực, đổi lấy gốm sứ, tơ lụa, sắt thép và dược liệu. Cùng thời gian này, sự ra đời của Tao Đàn Chiêu Anh Các vào mùa xuân năm 1736 đã đưa Hà Tiên trở thành đô thị duy nhất ở phương Nam kết hợp trọn vẹn giữa sức mạnh thương cảng với đỉnh cao thi ca bác học.
Tổ chức hành chính và thế trận phòng thủ của trấn Hà Tiên
Không chỉ phát triển rực rỡ khu vực trung tâm Phương Thành, trấn Hà Tiên dưới thời Mạc Thiên Tích còn đóng vai trò hạt nhân mở rộng và hoàn thiện chủ quyền lãnh thổ của chúa Nguyễn trên toàn bộ vùng bán đảo Cà Mau và duyên hải vịnh Thái Lan.
Thiết lập đạo Kiên Giang và đạo Long Xuyên năm 1757
Năm Đinh Sửu (1757), dưới thời chúa Võ Vương Nguyễn Phúc Khoát, sau khi tiếp nhận thêm vùng đất Tầm Phong Long (vùng châu thổ giữa sông Tiền và sông Hậu thuộc An Giang - Đồng Tháp ngày nay), chúa Nguyễn đã giao cho Mạc Thiên Tích quy hoạch và thành lập thêm hai đạo mới trực thuộc trấn Hà Tiên là đạo Kiên Giang đặt tại Rạch Giá và đạo Long Xuyên đặt tại vùng Cà Mau ngày nay, mỗi đạo đều bố trí quan Cai cơ và Thống binh chỉ huy quân đồn trú để bảo vệ dân cư khẩn hoang.
Tuần phòng quần đảo tiền tiêu và bảo vệ biển Tây
Trên mặt trận biển đảo, thủy quân trấn Hà Tiên với hàng trăm chiến thuyền được đóng mới tại xưởng Đông Hồ đã thường xuyên tuần tiễu, tiễu trừ nạn hải tặc và bảo vệ vững chắc ngư trường truyền thống của ngư dân trên khắp các quần đảo tiền tiêu trong vịnh Thái Lan. Hệ thống phòng thủ trên biển kết nối chặt chẽ từ cửa biển Kim Dự (Hà Tiên) ra quần đảo Hải Tặc Hà Tiên Kiên Giang, kéo dài qua vùng biển Kiên Lương nơi có quần đảo Bà Lụa và thắng cảnh danh thắng Hòn Phụ Tử và chùa Hang Kiên Lương Kiên Giang, vươn xa tới quần đảo Nam Du và đảo lớn Phú Quốc. Trong các cuộc xung đột biên giới năm 1767 - 1771 với quân Xiêm dưới thời Phraya Taksin, quân dân trấn Hà Tiên dưới sự chỉ huy kiên cường của Mạc Thiên Tích đã chiến đấu dũng cảm để bảo vệ từng tấc đất biên cương của Tổ quốc.

Dấu ấn di sản văn hóa và vị thế lịch sử của trấn Hà Tiên
Bước sang thế kỷ XIX dưới vương triều Nguyễn, sau khi vua Gia Long thống nhất đất nước và vua Minh Mạng tiến hành cuộc cải cách hành chính năm 1832 chia Nam Kỳ thành Lục tỉnh (Biên Hòa, Gia Định, Định Tường, Vĩnh Long, An Giang, Hà Tiên), trấn Hà Tiên chính thức chuyển thành tỉnh Hà Tiên — một trong sáu tỉnh trụ cột của miền Nam. Đặc biệt, việc đào thông tuyến kênh Vĩnh Tế năm 1824 nối liền Châu Đốc (An Giang) thẳng ra sông Giang Thành (Hà Tiên) đã gắn kết hữu cơ hai vùng đất biên thùy thành một chỉnh thể kinh tế - văn hóa - quốc phòng thống nhất cho đến tận ngày nay.
Hệ thống di tích núi Bình San và các cổ tự
Trải qua hơn ba thế kỷ biến thiên lịch sử, mảnh đất trấn lỵ Hà Tiên xưa vẫn bảo tồn được một quần thể di tích lịch sử, kiến trúc và danh thắng vô cùng đậm đặc, tựa như một bảo tàng sống động ngoài trời về công cuộc mở cõi phương Nam. Tâm điểm của quần thể ấy là Khu di tích lăng Mạc Cửu núi Bình San Hà Tiên — nơi tọa lạc Đền thờ dòng họ Mạc (Trung Nghĩa Từ) uy nghiêm dưới bóng cổ thụ rợp mát và hệ thống hàng chục ngôi mộ cổ bằng đá xanh xây theo hình bán nguyệt lưng tựa vào vách núi Bình San, mặt hướng ra đầm Đông Hồ và biển Tây, đứng đầu là ngôi mộ uy nghi của Khai trấn Thượng trụ quốc Mạc Cửu và Tổng binh Đại đô đốc Mạc Thiên Tích.
Nằm quanh chân núi Bình San còn có những ngôi cổ tự mang đậm dấu ấn lịch sử đầu thế kỷ XVIII. Đó là chùa Tam Bảo (Sắc tứ Tam Bảo tự) do chính Tổng binh Mạc Cửu khởi dựng năm 1730 để cho thân mẫu là thái phu nhân Nguyễn Thị tu hành lúc tuổi già, hiện vẫn lưu giữ pho tượng đồng quý và tiếng chuông sớm từng đi vào thơ Tiêu Tự thần chung. Cách đó không xa là chùa Phù Dung (Phù Dung cổ tự) gắn liền với chuyện tình đầy chất thơ và lòng nhân hậu giữa Tổng binh Mạc Thiên Tích với nữ sĩ Nguyễn Thị Xuân (bà Phù Dung) — một người con gái giỏi văn chương thuộc thành viên lầu Chiêu Anh Các. Cùng với thắng cảnh Thạch Động Hà Tiên, núi Đá Dựng Hà Tiên và bờ biển Mũi Nai Hà Tiên, toàn bộ hệ thống di sản này tạo nên sức hấp dẫn văn hóa đặc biệt của vùng đất biên thùy.
Bản sắc giao thoa văn hóa Kinh, Hoa và Khmer
Lịch sử hơn ba trăm năm hình thành và phát triển của trấn Hà Tiên đã hun đúc nên một không gian văn hóa đa sắc tộc vô cùng độc đáo, nơi ba dòng chảy văn hóa Việt (Kinh) - Hoa - Khmer giao thoa, bồi đắp và hòa quyện chặt chẽ trong từng nếp nhà, phong tục tín ngưỡng và ẩm thực bản địa. Trong đời sống tâm linh, người dân Hà Tiên dù thuộc dân tộc nào cũng cùng chung lòng thành kính dâng hương tại đền thờ họ Mạc trên núi Bình San, cùng tham gia lễ hội thơ Nguyên tiêu, lễ Vu Lan tại các chùa Việt - Hoa và các lễ hội cổ truyền tại các ngôi chùa Khmer mái cong rực rỡ sắc vàng.
Sự giao thoa văn hóa tinh tế ấy còn kết tinh sâu đậm trong kho tàng ẩm thực và sản vật truyền thống của vùng biển cửa sông Hà Tiên. Những món ăn dân dã mà đậm đà hương vị biển khơi và đồng nội như bún kèn Hà Tiên nấu từ cá nhồng biển quyện nước cốt dừa và bột cà ri thơm lừng, món bún nhâm Hà Tiên thanh mát với gỏi đu đủ trộn chà bông tôm khô, hay thức quà đặc sản cà xỉu muối Hà Tiên đánh bắt từ vùng nước lợ đầm Đông Hồ đều phản ánh sinh động lịch sử quần cư gắn bó giữa cộng đồng người Việt, người Khmer và người Hoa từ thuở khai trấn. Nhằm bảo tồn và phát huy toàn diện hệ sinh thái di sản quý báu của vùng đất Kiên Giang - An Giang, cổng thông tin An Giang NSSC đóng vai trò lưu trữ chuẩn xác các công trình nghiên cứu lịch sử, địa chí và văn hóa bản địa phục vụ cộng đồng.
Khép lại chặng đường hơn ba thế kỷ kể từ mùa thu năm Mậu Tý (1708), trấn Hà Tiên mãi là một chương sử hào hùng, bi tráng và thấm đẫm chất thơ trong pho sử vàng mở cõi phương Nam của dân tộc Việt Nam. Công đức khai phá của Tổng binh Mạc Cửu, Đô đốc Mạc Thiên Tích cùng máu xương, mồ hôi của bao thế hệ tiền nhân đã dựng xây nên một phên giậu biên thùy vững chãi, một trung tâm văn hiến Chiêu Anh Các rực rỡ và một vùng đất giàu lòng nhân nghĩa, yêu chuộng hòa bình bên bờ biển Tây Tổ quốc.
NSSC An Giang
angiang.nssc.gov.vn là nền tảng công nghệ của NSSC đồng hành cùng cộng đồng khởi nghiệp sáng tạo tại An Giang.
Xem thêm các bài trong chuyên mục Lịch sử An Giang.
Bài liên quan
Nghề nấu đường thốt nốt Bảy Núi - Vị ngọt di sản của đồng bào Khmer An Giang
Nghề nấu đường thốt nốt Bảy Núi của người Khmer tại Tri Tôn và Tịnh Biên được vinh danh Di sản quốc gia với nghệ thuật cô đặc mật hoa thốt nốt vàng óng thơm ngậy.
Làng nghề làm mắm Châu Đốc - Tinh hoa ủ chượp cá đồng thủ phủ mắm miền Tây
Làng nghề làm mắm Châu Đốc tại An Giang nổi danh khắp Nam Bộ với nghệ thuật ủ chượp cá đồng tươi, thính gạo rang vàng và đường thốt nốt thơm lừng béo ngậy.
Làng lụa Mỹ A Tân Châu - Nữ hoàng tơ tằm nhuộm trái mặc nưa xứ lụa miền Tây
Làng lụa Mỹ A Tân Châu tại An Giang nổi danh với dòng lãnh Mỹ A dệt từ tơ tằm thượng hạng, nhuộm quả mặc nưa tự nhiên cho sắc đen óng ả quý tộc trường tồn.



