Bỏ qua đến nội dung

Núi Đá Dựng Hà Tiên - Tuyệt tác thạch động kỳ vĩ nơi biên viễn Tây Nam

Tọa lạc nơi vùng biên viễn phường Mỹ Đức cách trung tâm đô thị Hà Tiên khoảng sáu cây số, núi Đá Dựng Hà Tiên hiện lên như một pháo đài đá vôi xanh thẫm giữa đồng bằng, hội tụ vẻ đẹp kiến tạo karst hàng triệu năm cùng chiều sâu lịch sử trấn biên hào hùng.

NSSC An GiangĐăng: Cập nhật lần cuối: 18 phút đọc

Toàn cảnh khối núi đá vôi hình thang cân tại danh thắng núi Đá Dựng Hà Tiên giữa vùng đồng bằng biên viễn

Giữa vùng đồng bằng trù phú sát đường biên giới Việt Nam và Campuchia, núi Đá Dựng Hà Tiên vươn mình độc lập với dáng hình thang cân vững chãi và chiều cao gần một trăm mét so với mực nước biển. Khối đá vôi cổ đại thuộc địa phận phường Mỹ Đức không chỉ sở hữu cấu trúc địa chất karst kỳ vĩ với mười bốn hang động liên hoàn, mà còn kết tinh hồn thiêng sông núi trong thơ ca cổ điển lẫn lịch sử giữ nước phương Nam.

Vị thế địa lý và lịch sử danh xưng của núi Đá Dựng Hà Tiên

Nằm ở cửa ngõ phía bắc của vùng đất biên thùy, núi Đá Dựng Hà Tiên giữ vai trò như một cột mốc tự nhiên sừng sững giữa vùng đồng trũng ven biển vịnh Thái Lan. Lịch sử địa chất hàng triệu năm cùng tiến trình khai mở vùng đất phương Nam đã khắc họa nên diện mạo đặc trưng và những tên gọi giàu giá trị biểu tượng cho danh thắng này.

Tọa độ biên viễn và quá trình kiến tạo karst triệu năm

Về mặt hành chính và không gian địa lý, núi Đá Dựng Hà Tiên tọa lạc tại phường Mỹ Đức, nằm bên trái tuyến Quốc lộ 80 theo hướng từ trung tâm đô thị Hà Tiên đi cửa khẩu quốc tế Xà Xía, cách cột mốc biên giới Việt Nam và Campuchia khoảng bốn cây số. Toàn bộ khối núi có diện tích tự nhiên hơn mười một héc-ta, nổi bật giữa cánh đồng bằng phẳng với độ cao khoảng một trăm mét và vách đá dựng đứng gần như vuông góc với mặt đất. Nhìn từ xa, ngọn núi mang hình khối thang cân cân đối nổi bật trên dải đồng bằng ven biển Tây Nam Bộ.

Theo các công trình khảo sát địa chất học vùng Tây Nam Bộ, khối đá vôi cấu thành danh thắng có niên đại hình thành từ kỷ Permi thuộc đại Cổ sinh, cách ngày nay khoảng hai trăm năm mươi triệu năm. Trải qua nhiều chu kỳ biển tiến và biển thoái trong kỷ Đệ Tứ, dòng nước biển cùng lượng mưa nhiệt đới giàu khí cacbonic đã liên tục bào mòn, hòa tan đá vôi canxi cacbonat theo các khe nứt kiến tạo. Minh chứng sống động nhất cho giai đoạn ngập chìm dưới lòng biển cổ là những ngấn hàm ếch xâm thực sâu dưới chân vách đá, cùng hàng vạn lớp vỏ hàu, vỏ ốc biển hóa thạch vẫn còn bám chặt trên trần và vách nhiều hang động ở độ cao hàng chục mét. Chính quá trình phong hóa karst bền bỉ suốt hàng triệu thiên niên kỷ đã điêu khắc khối đá nguyên sơ thành một mê cung thạch động đa tầng kỳ ảo.

Nguồn gốc tên gọi Bạch Tháp Sơn và Châu Nham Sơn

Trong dòng chảy lịch sử khai phá vùng đất trấn Hà Tiên từ cuối thế kỷ XVII đến đầu thế kỷ XVIII, danh thắng này từng được ghi nhận trong sử sách và địa chí cổ với nhiều danh xưng trang trọng. Sách Gia Định thành thông chí của học giả Trịnh Hoài Đức chép rằng ngọn núi vốn có tên cổ là Bạch Tháp Sơn, bởi nhìn từ phía biển khơi hay từ các cánh đồng lân cận dưới ánh nắng ban trưa, những vách đá vôi xám trắng vươn cao tầng tầng lớp lớp trông tựa như một tòa tháp trắng khổng lồ trấn giữ cõi bờ. Tên gọi dân gian Đá Dựng lại bắt nguồn từ trực quan sinh động của cư dân bản địa trước những dải vách đá thẳng đứng như có bàn tay tạo hóa dựng lên giữa đồng không mông quạnh.

Bên cạnh đó, ngọn núi còn mang mỹ tự Châu Nham Sơn, nghĩa là núi Ngọc Châu. Tương truyền vào thời kỳ Tổng trấn Mạc Cửu mở mang phố chợ và chiêu tập lưu dân lập ấp, cư dân địa phương khi bước vào các hang sâu đã phát hiện nhiều khối thạch nhũ tinh thể canxit kết tinh trong vắt, mỗi khi có luồng ánh sáng tự nhiên chiếu rọi lại lấp lánh như những hạt châu ngọc. Tên gọi Châu Nham Sơn từ đó đi vào thư tịch cổ và trở thành biểu tượng cho vẻ đẹp thanh khiết, ẩn chứa báu vật của thiên nhiên đất trời nơi cực nam Tổ quốc. Sự song hành giữa tên chữ bác học và tên Nôm mộc mạc phản ánh chiều sâu văn hóa của cư dân vùng biên viễn.

Vách đá vôi dựng đứng bị phong hóa cùng các cửa hang động tự nhiên dưới chân núi Đá Dựng Hà Tiên
Vách đá vôi dựng đứng bị phong hóa cùng các cửa hang động tự nhiên dưới chân núi Đá Dựng Hà Tiên

Hệ thống mười bốn hang động kỳ vĩ tại núi Đá Dựng Hà Tiên

Điểm làm nên sức cuốn hút đặc biệt của núi Đá Dựng Hà Tiên chính là cấu trúc rỗng bên trong khối đá vôi với mười bốn hang động lớn nhỏ nối thông nhau bằng những lối mòn, bậc đá và khe núi hẹp. Mỗi hang động mang một cấu trúc vòm đá, vi khí hậu và câu chuyện dân gian riêng biệt, hợp thành một bảo tàng địa mạo tự nhiên sống động.

Vẻ đẹp khoáng đạt tại hang Bồng Lai và hang Cổng Trời

Nằm ở tầng cao của hệ thống thạch động, hang Bồng Lai là một trong những không gian rộng rãi và thoáng đãng bậc nhất trong lòng núi. Lòng hang mở rộng như một đại sảnh tự nhiên với trần đá uốn vòm cao vút, nơi các dải thạch nhũ rủ xuống mềm mại tựa bức rèm mây hóa đá qua hàng vạn năm. Nhờ các khe thông gió tự nhiên trổ thẳng ra sườn núi, không khí bên trong hang Bồng Lai luôn mát lạnh và trong lành quanh năm, tạo cảm giác thư thái, tĩnh tại đúng như tên gọi chốn tiên cảnh trong quan niệm phương Đông cổ truyền.

Từ khu vực trung tâm men theo những bậc đá dựng đứng len lỏi giữa hai vách núi hẹp, hành trình khám phá dẫn lối lên hang Cổng Trời nằm gần đỉnh khối karst. Đây là nơi vòm đá vôi bị sụt lở một phần qua quá trình phong hóa lâu dài, mở ra một khoảng giếng trời tự nhiên đón trọn ánh sáng mặt trời và gió biển thổi vào lòng núi. Khi những tia nắng ban mai xuyên qua tán cây rừng rậm rạp trên đỉnh đá và rọi thẳng xuống nền hang Cổng Trời, các vách đá ẩm ướt phủ rêu xanh cùng hệ thống dây leo cổ thụ hiện lên với vẻ đẹp nguyên sơ, huyền ảo. Từ cửa mở của hang, tầm mắt bao quát trọn vẹn cánh đồng biên giới trải dài tới chân trời.

Sự kỳ thú của hang Trống Ngực và hang Thần Kim Quy

Rời những vòm hang ngập tràn ánh sáng ở tầng trên để đi sâu vào lõi đá vôi, du khách và các nhà nghiên cứu địa chất sẽ bắt gặp hang Trống Ngực, một hiện tượng âm học tự nhiên vô cùng độc đáo. Cấu tạo lòng hang tại đây là một khoang đá kín có vách mỏng và nhiều hốc rỗng ngầm bên dưới nền đá vôi. Khi con người đứng ở vị trí trung tâm và dùng bàn tay vỗ nhẹ vào lồng ngực của chính mình hoặc gõ nhẹ lên vách đá, sóng âm lập tức được các hốc đá cộng hưởng, khuếch đại thành những tiếng ngân trầm hùng, vang vọng rền rĩ như tiếng trống trận. Hiện tượng âm học kỳ thú này minh chứng rõ nét cho cấu trúc rỗng đa tầng của khối núi karst.

Cách đó không xa là hang Thần Kim Quy, nơi quá trình nhỏ giọt và kết tủa canxi cacbonat qua hàng chục vạn năm đã tạo tác nên một khối nhũ đá lớn nằm phục sát mặt đất mang hình dáng hệt như một cụ rùa vàng đang hướng đầu về phía cửa động. Phần mai rùa đá gồ lên với những đường vân tự nhiên sắc nét, bề mặt nhẵn bóng do hơi nước ngầm thẩm thấu liên tục qua các khe đá. Hình tượng rùa đá tại hang Thần Kim Quy biểu trưng cho sự trường tồn và linh khí hội tụ nơi đất trời biên thùy.

Chuỗi hang Mẹ Sanh, hang Khổ Qua và hang Lầu Chuông

Hệ thống thạch động bên trong lòng núi còn nối tiếp nhau qua nhiều khoang đá có hình thái địa mạo đa dạng như hang Mẹ Sanh, hang Khổ Qua, hang Lầu Chuông, hang Lê Công Gia và hang Xà Vương. Hang Mẹ Sanh gắn liền với tín ngưỡng thờ Mẫu và lòng biết ơn đấng sinh thành của cư dân bản địa, sở hữu một ngách đá cực kỳ hẹp đòi hỏi người đi qua phải nghiêng mình khéo léo lách qua khe đá ẩm mượt như hình ảnh tái sinh từ lòng đất mẹ. Ngay kế bên là hang Khổ Qua, nơi các chùm thạch nhũ trên trần hang kết tụ thành từng khối dài sần sùi giống hệt những trái khổ qua rừng treo lơ lửng trên vòm đá.

Đặc biệt, hang Lầu Chuông lại gây ấn tượng bởi những cột măng đá và chuông đá rủ xuống từ trần hang cao; khi gõ nhẹ vào các phiến đá vôi mỏng này, âm thanh phát ra trong trẻo và ngân dài như tiếng chuông chùa nơi sơn tự. Sự đa dạng về hình thái thạch nhũ và cấu trúc không gian của mười bốn hang động có thể được hệ thống hóa qua bảng tổng hợp các hạng mục địa chất tiêu biểu dưới đây.

Tên hang động tiêu biểuVị trí và cấu trúc địa chấtĐặc điểm tự nhiên và giá trị tiêu biểu
Hang Bồng LaiTầng cao khối núi, vòm hang rộng và thông thoángThạch nhũ rủ mềm mại như mây, vi khí hậu mát lạnh quanh năm
Hang Cổng TrờiKhu vực gần đỉnh núi, có giếng trời tự nhiên mở thôngĐón ánh sáng mặt trời chiếu xuyên vòm đá và tầm nhìn bao quát đồng bằng
Hang Trống NgựcKhoang đá kín ở tầng giữa với hệ thống hốc rỗng ngầmHiện tượng cộng hưởng âm thanh vang dội như tiếng trống khi vỗ ngực
Hang Thần Kim QuyLòng hang sâu có dòng nước ngầm thẩm thấu tạo nhũKhối thạch nhũ tự nhiên mang hình dáng rùa đá cổ kính, nhẵn bóng
Hang Mẹ Sanh và hang Khổ QuaTuyến hang ngách hẹp nối thông các tầng đá vôiKhe đá hẹp thử thách sự khéo léo và nhũ đá hình trái khổ qua độc đáo
Hang Lầu ChuôngKhoang đá cao có các phiến thạch nhũ mỏng rủ xuốngPhát ra âm thanh ngân vang trong trẻo như tiếng chuông đồng khi gõ nhẹ
Hang Biệt Động và hang Chỉ HuyTầng thấp và trung tâm, địa thế hiểm yếu, kín đáoCăn cứ trú ẩn, hội họp chiến lược của quân dân trong hai cuộc kháng chiến
Lối bậc đá men theo vách đá vôi và rễ cây cổ thụ dẫn vào hệ thống hang động núi Đá Dựng Hà Tiên
Lối bậc đá men theo vách đá vôi và rễ cây cổ thụ dẫn vào hệ thống hang động núi Đá Dựng Hà Tiên

Dấu ấn thi ca và lịch sử cách mạng tại núi Đá Dựng Hà Tiên

Không chỉ dừng lại ở giá trị địa chất học, núi Đá Dựng Hà Tiên còn là một không gian ký ức văn hóa và lịch sử sống động của vùng đất cực nam Tổ quốc. Nơi đây vừa lưu giữ nguồn cảm hứng thi ca bác học thế kỷ XVIII, vừa khắc ghi những trang sử hào hùng trong sự nghiệp bảo vệ độc lập dân tộc.

Tuyệt tác Châu Nham Lạc Lộ trong Tao Đàn Chiêu Anh Các

Vào năm Bính Thân 1736, khi Tổng binh Đại đô đốc Mạc Thiên Tích sáng lập Tao Đàn Chiêu Anh Các và xướng họa tập thơ Hà Tiên thập vịnh nhằm ca ngợi mười thắng cảnh tuyệt mỹ của xứ Hà Tiên, ngọn Châu Nham Sơn đã được chọn làm một trong mười đề tài trung tâm với nhan đề Châu Nham Lạc Lộ, nghĩa là đàn cò trắng đáp xuống núi ngọc. Vào thế kỷ XVIII, vùng đất quanh chân núi còn là một đầm lầy ngập nước mênh mông nối liền với cửa biển và sông Giang Thành, tạo nên môi trường sinh thái lý tưởng cho hàng vạn cánh cò trắng cùng các loài chim nước tụ hội. Mỗi buổi hoàng hôn, từng đàn cò trắng từ bốn phương bay về đậu kín vòm cây và mỏm đá, tạo nên bức tranh thanh bình.

Những vần thơ chữ Hán và chữ Nôm vịnh cảnh Châu Nham Lạc Lộ của Mạc Thiên Tích cùng các danh sĩ đương thời không chỉ miêu tả vẻ đẹp đối lập đầy chất hội họa giữa sắc trắng tinh khôi của đàn cò với vách đá xanh biếc, mà còn gửi gắm khát vọng về một vùng đất biên thùy thái bình, thịnh trị, nơi chim trời tìm về làm tổ và hiền tài bốn phương hội tụ. Cho đến tận ngày nay, âm hưởng của bài thơ cổ vẫn được ngân vang đều đặn trong không gian lễ hội Tao Đàn Chiêu Anh Các tổ chức vào dịp rằm tháng Giêng hằng năm. Cùng với quần thể Khu di tích lăng Mạc Cửu núi Bình San Hà Tiên và thắng cảnh Thạch Động Hà Tiên nằm cách đó khoảng ba cây số, ngọn núi Ngọc đã góp phần định hình bản sắc văn hiến đặc sắc của vùng đất mở cõi phương Nam.

Pháo đài tự nhiên kiên cường qua hai cuộc kháng chiến

Bước sang thế kỷ XIX và thế kỷ XX, nhờ vị trí chiến lược án ngữ tuyến giao thông huyết mạch nối liền đường thủy kênh Vĩnh Tế do danh thần Thoại Ngọc Hầu chỉ huy đào đắp với vùng biên giới Tây Nam, ngọn núi đá vôi này luôn là điểm tựa phòng thủ trọng yếu của quân và dân ta. Qua hai cuộc kháng chiến vệ quốc, cấu trúc mười bốn hang động thông nhau chằng chịt cùng vách đá kiên cố đã biến nơi đây thành pháo đài tự nhiên vững chắc.

Tại các khoang đá kín đáo như hang Biệt Động, hang Chỉ Huy, hang Quân Y và hang Văn Công, các lực lượng vũ trang cách mạng, bộ đội địa phương và du kích biên giới đã thiết lập trạm chỉ huy, kho cất giấu vũ khí lương thực, trạm phẫu thuật tiền phương và nơi hội họp bí mật. Trước nhiều đợt pháo kích và càn quét ác liệt, vách đá vôi kiên cố vẫn che chở an toàn cho lực lượng cách mạng bám trụ. Những vết đạn pháo còn hằn sâu trên vách đá cửa hang cùng các di vật chiến tranh được lưu giữ tại khu di tích là minh chứng lịch sử hào hùng cho ý chí kiên cường, bất khuất và khát vọng hòa bình, bảo vệ toàn vẹn lãnh thổ thiêng liêng của dân tộc Việt Nam.

Giá trị di sản và bảo tồn sinh thái tại núi Đá Dựng Hà Tiên

Hội tụ đồng thời giá trị địa chất karst đặc sắc, di sản văn chương cổ điển và truyền thống lịch sử cách mạng vẻ vang, núi Đá Dựng Hà Tiên đã được xếp hạng bảo tồn ở cấp độ quốc gia. Công tác gìn giữ hệ sinh thái tự nhiên và phát huy giá trị di tích đang được triển khai bài bản nhằm bảo vệ nguyên vẹn báu vật thiên nhiên nơi biên giới.

Hệ sinh thái thực vật đá vôi và quần thể chim trời

Dù là một khối đá vôi cô lập có tầng đất mặt rất mỏng, núi Đá Dựng Hà Tiên vẫn nuôi dưỡng một hệ sinh thái thực vật trên núi đá vôi vô cùng phong phú và có sức sống mãnh liệt. Bao phủ khắp các sườn núi, khe nứt và đỉnh đá là quần thể cây gỗ chịu hạn, cây si, cây đa, cây bồ đề cổ thụ cùng hàng trăm loài dây leo, dương xỉ và phong lan rừng bản địa. Bộ rễ cổ thụ bám chặt vào vách đá dựng đứng, buông từng chùm rễ phụ xuyên qua cửa hang tạo nên bức màn tự nhiên che mát lối đi.

Dưới chân núi và trong các tán rừng rậm rạp trên cao là môi trường cư trú của nhiều loài động vật hoang dã đặc trưng như khỉ, sóc, dơi hang động và đặc biệt là các loài chim nước, cò trắng vẫn tìm về kiếm ăn trên những cánh đồng lúa, đầm lầy quanh khu vực phường Mỹ Đức. Sự cân bằng giữa khối đá vôi cổ đại, thảm thực vật xanh tươi và hệ động vật bản địa đã tạo nên một ốc đảo sinh thái quý giá, điều hòa vi khí hậu và bảo vệ đa dạng sinh học cho toàn bộ dải đồng bằng biên giới giáp vịnh Thái Lan.

Bảo tồn danh thắng quốc gia nơi vùng biên giới Tây Nam

Ghi nhận những giá trị nổi bật về cảnh quan thiên nhiên, địa chất địa mạo và lịch sử kháng chiến, ngày 03 tháng 8 năm 2007, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch đã ban hành Quyết định số 39/2007/QĐ-BVHTTDL xếp hạng núi Đá Dựng Hà Tiên là Di tích lịch sử và thắng cảnh cấp quốc gia. Các thông số cốt lõi về mặt địa lý, địa chất và pháp lý di sản của danh thắng có thể được tóm lược qua hệ thống tiêu chí dưới đây.

  • Tên gọi di sản và danh xưng lịch sử: Di tích lịch sử và thắng cảnh núi Đá Dựng Hà Tiên, tên chữ là Châu Nham Sơn, tên cổ trong sử biên niên là Bạch Tháp Sơn.
  • Vị trí hành chính: Thuộc địa bàn phường Mỹ Đức, nằm gần tuyến Quốc lộ 80 và cửa khẩu quốc tế Xà Xía, khu vực biên giới Tây Nam.
  • Đặc trưng địa chất và quy mô: Khối núi đá vôi hình thang cân có niên đại khoảng 250 triệu năm, diện tích hơn 11 héc-ta, chiều cao khoảng 100 mét với hệ thống 14 hang động karst liên hoàn.
  • Giá trị văn hóa và lịch sử: Nguyên mẫu cảnh đẹp Châu Nham Lạc Lộ trong tập thơ Hà Tiên thập vịnh thế kỷ XVIII và là căn cứ cách mạng kiên cường trong hai cuộc kháng chiến bảo vệ Tổ quốc.
  • Cấp độ xếp hạng bảo tồn: Di tích lịch sử và thắng cảnh cấp quốc gia theo Quyết định số 39/2007/QĐ-BVHTTDL ngày 03 tháng 8 năm 2007.

Trong chiến lược bảo tồn di sản gắn với phát triển bền vững vùng biên viễn, các cơ quan chuyên môn đặc biệt chú trọng việc giữ gìn nguyên trạng cấu trúc thạch nhũ tự nhiên, hệ thống bậc đá cổ và thảm thực vật rừng trên núi đá, tuyệt đối tránh sự can thiệp bê tông hóa làm biến dạng cảnh quan nguyên sơ. Trên hành trình số hóa và lan tỏa tri thức di sản văn hóa bản địa vùng Tây Nam Bộ, chuyên trang An Giang NSSC tiếp tục cập nhật hệ thống dữ liệu bách khoa chuẩn xác về mạng lưới danh thắng, di tích lịch sử và hệ sinh thái đặc trưng của toàn vùng.

Trải qua hàng triệu năm kiến tạo địa chất cùng hơn ba thế kỷ lưu dấu trong sử sách và thi ca mở cõi, núi Đá Dựng Hà Tiên vẫn sừng sững nơi biên thùy như một biểu tượng bất diệt của vẻ đẹp thiên nhiên hòa quyện cùng khí phách con người phương Nam. Sự kết hợp hài hòa giữa mười bốn hang động kỳ bí, âm vang thi phẩm Châu Nham Lạc Lộ và truyền thống cách mạng kiên trung đã khẳng định vị thế trường tồn của danh thắng quốc gia này trong kho tàng di sản văn hóa Việt Nam.

Chia sẻ:
AC

NSSC An Giang

angiang.nssc.gov.vn là nền tảng công nghệ của NSSC đồng hành cùng cộng đồng khởi nghiệp sáng tạo tại An Giang.

Xem thêm các bài trong chuyên mục Địa điểm An Giang.

Bài liên quan

Bài viết mới nhất