Làng nghề làm mắm Châu Đốc - Tinh hoa ủ chượp cá đồng thủ phủ mắm miền Tây
NSSC An GiangĐăng: Cập nhật lần cuối: 11 phút đọc

Tọa lạc ngay ngã ba sông nơi dòng sông Hậu và sông Châu Đốc giao hòa, làng nghề làm mắm Châu Đốc từ lâu đã trở thành biểu tượng rực rỡ của văn hóa ẩm thực sông nước miền Tây. Những dãy khạp sành da lươn xếp lớp thẳng tắp trong các xưởng ủ mắm truyền thống không chỉ ghi dấu ký ức khẩn hoang hào hùng của tiền nhân, mà còn lưu giữ hương vị đậm đà thấm đẫm tình đất, tình người của vùng châu thổ phương Nam.
Cội nguồn hình thành làng nghề làm mắm Châu Đốc
Lịch sử của làng mắm gắn liền chặt chẽ với quy luật thiên nhiên và dòng chảy mùa nước nổi của vùng đầu nguồn sông Tiền và sông Hậu. Thuở xưa, khi lưu dân người Việt theo chân các danh tướng mở mang bờ cõi biên viễn Tây Nam, thiên nhiên hào phóng đã ban tặng nguồn thủy sản cá tôm dồi dào vô tận.
Ký ức tích trữ cá đồng mùa nước nổi thuở xưa
Hàng năm, từ khoảng tháng bảy đến tháng mười âm lịch, con nước từ thượng nguồn sông Mê Kông tràn về mang theo hàng triệu tấn cá đồng phù sa. Ngư dân đánh bắt được nguồn cá linh mùa nước nổi, cá lóc, cá sặc, cá trèn nhiều đến mức tiêu thụ không xuể trong bữa ăn hàng ngày. Để thích ứng với điều kiện tự nhiên và dự trữ nguồn thức ăn cho những tháng mùa khô, cư dân Châu Đốc đã sáng tạo nên phương pháp muối cá lên men thủ công.
Bằng việc tận dụng nguồn muối hạt tự nhiên và những chiếc khạp sành da lươn mua từ các lò gốm Nam Bộ, bà con đã hoàn thiện dần nghệ thuật ủ chượp cá đồng độc đáo. Nghề làm mắm từ quy mô tự cung tự cấp trong từng nếp nhà dần phát triển thành các phường ủ mắm tập trung quanh bờ sông, hình thành nên làng nghề làm mắm Châu Đốc sầm uất với hàng trăm cơ sở gia truyền nức tiếng.
Dấu mốc xác lập kỷ lục thủ phủ mắm Nam Bộ
Trải qua hơn một thế kỷ thăng trầm, nghề sản xuất mắm tại thành phố Châu Đốc không ngừng mở rộng về quy mô và nâng cao chất lượng. Vào tháng tư năm 2022, Tổ chức Kỷ lục Việt Nam đã chính thức xác lập kỷ lục thành phố Châu Đốc là địa phương có số lượng cơ sở sản xuất mắm Nam Bộ nhiều nhất cả nước, khẳng định vững chắc danh xưng thủ phủ mắm của cả vùng đồng bằng sông Cửu Long.
Tại các phường Núi Sam, Châu Phú A và Châu Phú B, hàng chục thương hiệu mắm gia truyền trải qua bốn, năm thế hệ nối nghiệp đã cùng nhau giữ vững uy tín cho sản phẩm mắm Châu Đốc An Giang. Danh tiếng của làng nghề lan tỏa khắp cả nước, trở thành niềm tự hào văn hóa sâu sắc của cư dân miền Tây Nam Bộ.

Kỹ nghệ chế tác độc đáo của làng nghề làm mắm Châu Đốc
Khác với phương pháp ủ chượp nước mắm ven biển chỉ sử dụng cá và muối rút lấy nước cốt, kỹ nghệ làm mắm cá tại Châu Đốc là nghệ thuật làm chín thịt cá nguyên con bằng men sinh học tự nhiên, tạo nên miếng mắm mềm thơm, đậm đà mà không hề bị nát bã.
Nguồn cá đồng tươi sống và muối hột ủ khạp sành
Quy chuẩn đầu tiên làm nên chất lượng của làng nghề làm mắm Châu Đốc là độ tươi ngon của cá nguyên liệu. Cá được chọn phải là cá tươi sống vừa mới đánh bắt từ các cánh đồng ngập lũ hoặc từ các làng bè nuôi cá trên sông. Tùy từng loại cá mà người thợ có cách sơ chế riêng: cá lóc, cá bông được đánh vảy, mổ bụng sạch ruột, xẻ thịt phi lê; cá linh, cá sặc, cá chốt được làm sạch nhớt bằng nước muối loãng và tro bếp.
Cá sau khi để ráo nước sẽ được trộn đều với muối hột tinh khiết theo tỷ lệ gia truyền rồi xếp chặt vào các khạp sành lớn. Người thợ dùng các thanh tre cài chặt trên miệng khạp để ép nén khối cá, sau đó đậy kín nắp và ủ trong bóng râm từ một đến hai tháng. Giai đoạn ủ muối đầu tiên này giúp thịt cá săn chắc lại, khử sạch mùi tanh và ức chế hoàn toàn các vi khuẩn có hại.
Bí quyết thính gạo rang và chao đường thốt nốt
Sau khi cá đã ngấu muối và cứng thịt, công đoạn quyết định hương thơm nồng nàn của mắm chính là khâu vào thính gạo rang. Thính được làm từ gạo nàng nhen hoặc gạo nếp thơm địa phương, đem rang trên chảo gang lửa nhỏ cho đến khi hạt gạo chín vàng đều và dậy mùi thơm lừng rồi đem xay nhuyễn thành bột mịn. Người thợ lấy cá ra khỏi khạp, vuốt sạch muối cũ rồi tẩm đều từng lớp bột thính thơm phức vào từng ngóc ngách thớ thịt cá trước khi xếp lại vào khạp ủ tiếp từ hai đến ba tháng.
Giai đoạn hoàn tất mang tính quyết định hương vị đỉnh cao của mắm Châu Đốc chính là khâu chao đường. Người dân nơi đây sử dụng đường thốt nốt nguyên chất được nấu từ mật hoa cây thốt nốt của vùng Bảy Núi. Đường được thắng trên chảo gang đến khi tan chảy thành dung dịch màu cánh gián thơm ngọt béo ngậy rồi rưới đều lên từng con mắm. Vị ngọt thanh của đường thốt nốt An Giang quyện cùng men thính thơm và vị mặn mòi của muối biển làm cho thịt cá chín mềm, tỏa hương thơm quyến rũ lạ lùng.
| Dòng mắm tiêu biểu | Nguồn nguyên liệu thủy sản | Thời gian ủ chượp thủ công | Đặc trưng hương vị và ứng dụng |
|---|---|---|---|
| Mắm cá lóc phi lê | Cá lóc đồng béo tròn, xẻ thịt rút xương | Ủ muối, thính và chao đường 4 đến 6 tháng | Thịt cá đỏ hồng, dẻo dai, dùng chưng thịt hoặc kho |
| Mắm cá linh | Cá linh mùa nước nổi non xương mềm thịt | Ủ nguyên con từ 3 đến 5 tháng | Nước mắm thơm béo ngậy, linh hồn của nồi lẩu mắm |
| Mắm cá sặc | Cá sặc rằn tươi sống dày mình | Ủ chượp gài nén 3 đến 4 tháng | Vị bùi béo đậm đà, chuyên dùng trộn gỏi sầu đâu |
| Mắm cá trèn | Cá trèn bầu đuôi trắng tự nhiên | Ủ chín ngấu tự nhiên từ 4 đến 5 tháng | Thịt cá mềm ngọt béo, ăn sống cùng chuối chát khế chua |
| Mắm thái Châu Đốc | Thịt cá lóc lọc xương trộn đu đủ thái sợi | Trộn đu đủ phơi dẻo và thính gạo thơm | Giòn sần sật, chua ngọt thanh tao, ăn kèm bánh tráng cuốn |
Thế giới phong phú tại làng nghề làm mắm Châu Đốc
Đến với vùng đất Châu Đốc, du khách sẽ choáng ngợp trước một thế giới mắm vô cùng phong phú và đa dạng. Mỗi loại mắm đều gắn liền với tên gọi của một loài cá nước ngọt bản địa, mang một phong vị và sắc thái riêng biệt không thể hòa lẫn.
Hương vị đặc trưng của các dòng mắm cá tiêu biểu
Trong bức tranh đa sắc ấy, mắm cá lóc và mắm cá linh được coi là hai dòng sản vật biểu trưng rực rỡ nhất của làng nghề làm mắm Châu Đốc. Miếng thịt mắm cá lóc khi xé ra có màu đỏ sẫm như màu mận chín, từng thớ thịt dẻo quánh, dậy mùi thính gạo rang và ngọt lịm vị mật thốt nốt. Đây là nguyên liệu chính làm nên những nồi mắm chưng trứng thịt thơm nức mũi hay món mắm kho bông súng đậm đà.
Trong khi đó, mắm cá linh và mắm cá sặc lại là linh hồn bất tử tạo nên món lẩu mắm Châu Đốc trứ danh và nồi nước dùng thanh ngọt đậm đà của món bún cá Châu Đốc. Sự kết hợp tài tình giữa các loại mắm đồng cùng hàng chục loại rau đồng nội mùa nước nổi như bông điên điển, bông súng, rau muống đồng, bắp chuối bào đã đưa hương vị mắm phương Nam chạm đến đỉnh cao nghệ thuật ẩm thực dân gian.
Bản sắc văn hóa giao thương tại chợ mắm biên viễn
Không gian phô diễn vẻ đẹp sống động nhất của làng nghề chính là khu vực chợ Châu Đốc. Bước vào lòng chợ, du khách ngỡ ngàng trước hàng trăm sạp hàng bày bán mắm san sát nhau. Từng khối mắm cá lóc, cá sặc, cá chốt được vun cao thành hình những ngọn tháp nhọn tròn trĩnh, bề mặt bóng loáng màu mật thốt nốt óng ả tỏa hương thơm ngạt ngào đặc trưng.
Người bán hàng đon đả, mến khách, tay thoăn thoắt gắp từng con mắm tươi ngon giới thiệu cho người mua. Khung cảnh bán mua tấp nập kéo dài từ sáng sớm đến đêm khuya, ghe thuyền tấp nập cập bến sông sau chợ để vận chuyển mắm tỏa đi khắp muôn phương, tạo nên một nét sinh hoạt thương hồ độc đáo mang đậm dấu ấn giao thương biên mậu giữa lòng đô thị cổ.

Giá trị di sản bền vững của làng nghề làm mắm Châu Đốc
Không chỉ đóng vai trò là một ngành kinh tế mũi nhọn nuôi sống hàng nghìn hộ dân, làng nghề còn gắn bó mật thiết với dòng chảy văn hóa tâm linh và đời sống tinh thần của cư dân vùng biên viễn An Giang.
Sự gắn kết với đời sống tâm linh miếu Bà Chúa Xứ
Danh tiếng của làng nghề làm mắm Châu Đốc gắn bó không thể tách rời với không gian tín ngưỡng linh thiêng của miếu Bà Chúa Xứ núi Sam dưới chân núi Sam huyền tích. Hàng năm, vào mùa lễ hội Vía Bà Chúa Xứ núi Sam, hàng triệu lượt du khách thập phương từ mọi miền Tổ quốc đổ về hành hương chiêm bái và đều tìm mua những hũ mắm Châu Đốc thơm ngon về làm quà cho người thân, bạn bè.
Hũ mắm quê hương trong hành lý của người hành hương mang ý nghĩa cầu chúc cho sự no ấm, đủ đầy và thơm thảo. Tình cảm thiêng liêng ấy đã nâng tầm hũ mắm dân dã thành một thức quà văn hóa mang giá trị tâm linh sâu sắc, gắn kết lòng người và lan tỏa hình ảnh vùng đất An Giang hào hiệp, nghĩa tình ra khắp cả nước.
Bảo tồn bí quyết gia truyền trong nhịp sống đương đại
Trước những đòi hỏi ngày càng cao về an toàn vệ sinh thực phẩm và truy xuất nguồn gốc sản phẩm, các cơ sở sản xuất mắm truyền thống tại Châu Đốc đã chủ động đầu tư hệ thống nhà xưởng khép kín, ứng dụng công nghệ đóng hộp tiệt trùng hiện đại nhưng vẫn bảo tồn trọn vẹn phương thức ủ chượp men vi sinh tự nhiên bằng khạp sành cổ truyền.
Bằng tình yêu nghề cháy bỏng và lòng tự hào di sản quê hương, các nghệ nhân thế hệ mới đang tích cực xây dựng thương hiệu OCOP chất lượng cao, đưa hũ mắm quê nhà vươn ra thị trường quốc tế như những định hướng chiến lược được cập nhật thường xuyên trên An Giang NSSC. Dòng sông Hậu vẫn ngày đêm miệt mài bồi đắp phù sa, và ngọn lửa nghề của làng nghề làm mắm Châu Đốc sẽ mãi mãi nồng đượm, nuôi dưỡng hồn quê sông nước trường tồn cùng thời gian.
NSSC An Giang
angiang.nssc.gov.vn là nền tảng công nghệ của NSSC đồng hành cùng cộng đồng khởi nghiệp sáng tạo tại An Giang.
Xem thêm các bài trong chuyên mục Làng nghề An Giang.
Bài liên quan
Nghề nấu đường thốt nốt Bảy Núi - Vị ngọt di sản của đồng bào Khmer An Giang
Nghề nấu đường thốt nốt Bảy Núi của người Khmer tại Tri Tôn và Tịnh Biên được vinh danh Di sản quốc gia với nghệ thuật cô đặc mật hoa thốt nốt vàng óng thơm ngậy.
Lễ hội đua bò Bảy Núi - Di sản văn hóa thể thao độc đáo của đồng bào Khmer An Giang
Lễ hội đua bò Bảy Núi diễn ra mỗi dịp lễ Sene Dolta tại Tri Tôn và Tịnh Biên An Giang, tái hiện nét văn hóa nông nghiệp sôi động của đồng bào Khmer Nam Bộ.
Lễ hội Nguyễn Trung Trực Rạch Giá - Hào khí anh hùng và không gian văn hóa nghĩa tình Nam Bộ
Lễ hội Nguyễn Trung Trực Rạch Giá diễn ra từ ngày 26 đến 28 tháng Tám âm lịch hằng năm, tôn vinh khí phách anh hùng dân tộc và nghĩa tình hào sảng phương Nam.



