Bỏ qua đến nội dung

Đảo Phú Quốc - Tuyệt tác đảo ngọc giữa vịnh Thái Lan và khu dự trữ sinh quyển biển đảo

Tọa lạc nơi vùng biển Tây Nam của Tổ quốc thuộc vịnh Thái Lan, đảo Phú Quốc là hòn đảo lớn nhất Việt Nam với diện tích gần năm trăm chín mươi ki-lô-mét vuông và hệ sinh thái rừng biển nguyên sơ. Vùng đất này đóng vai trò hạt nhân của Khu dự trữ sinh quyển thế giới Kiên Giang đồng thời lưu giữ bề dày lịch sử khai phá hào hùng từ thời các chúa Nguyễn.

NSSC An GiangĐăng: Cập nhật lần cuối: 17 phút đọc

Toàn cảnh bờ biển cát trắng và rừng nguyên sinh xanh ngát tại đảo Phú Quốc

Nhìn từ không trung xuống vùng thềm lục địa nông ấm áp của vịnh Thái Lan, dáng hình đảo Phú Quốc vươn dài theo trục Bắc — Nam tựa như một con cá lớn đang quẫy đuôi giữa muôn trùng sóng biếc. Sở hữu cấu trúc địa mạo chín mươi chín ngọn núi đồi trầm tích chạy dọc từ đỉnh núi Chúa xuống mũi Ông Đội cùng những cánh rừng già trong Vườn quốc gia Phú Quốc, hòn đảo ngọc này hội tụ trọn vẹn vẻ đẹp núi rừng nguyên sinh và đại dương nhiệt đới.

Vị trí địa lý và kiến tạo địa chất của đảo Phú Quốc

Xét trên bản đồ địa lý tự nhiên Việt Nam, đảo Phú Quốc là đơn vị hải đảo có diện tích lớn nhất cả nước và nằm ở vị trí tiền tiêu cực Tây Nam của vùng biển Tổ quốc. Sự kết hợp giữa vị trí biệt lập trong vùng vịnh kín gió với lịch sử kiến tạo địa chất hàng trăm triệu năm đã định hình nên bộ khung cảnh quan độc đáo cho toàn bộ hòn đảo.

Tọa độ hàng hải chiến lược giữa lòng vịnh Thái Lan

Về mặt tọa độ địa lý, đảo Phú Quốc nằm trải dài từ vĩ độ 9°53′ đến 10°28′ Bắc và từ kinh độ 103°49′ đến 104°05′ Đông trong vùng biển vịnh Thái Lan. Hòn đảo cách đất liền tại đô thị cảng Rạch Giá khoảng 120 ki-lô-mét về phía đông và cách vùng bờ biển Hà Tiên khoảng 45 ki-lô-mét về phía đông bắc. Tổng diện tích tự nhiên của toàn vùng đảo đạt khoảng 589,23 ki-lô-mét vuông, trong đó đảo lớn trung tâm chiếm khoảng 567 ki-lô-mét vuông với chiều dài từ mũi Gành Dầu xuống mũi Ông Đội gần 50 ki-lô-mét.

Nhờ nằm sâu trong lòng vịnh Thái Lan — vùng biển nửa kín có độ sâu trung bình từ 10 đến 45 mét, vùng biển quanh đảo Phú Quốc ít chịu tác động trực tiếp của các cơn bão nhiệt đới từ Biển Đông. Khí hậu trên đảo mang tính chất nhiệt đới gió mùa cận xích đạo điều hòa quanh năm với nhiệt độ trung bình 27 đến 28 độ C, chia thành mùa khô từ tháng mười một đến tháng tư năm sau và mùa mưa từ tháng năm đến tháng mười với lượng mưa trung bình 2.800 — 3.200 mi-li-mét, nuôi dưỡng rừng nguyên sinh và mạch nước ngầm trên đảo.

Địa mạo chín mươi chín ngọn núi và đỉnh núi Chúa

Khác biệt với những đảo san hô bằng phẳng hay đảo đá vôi dựng đứng, cấu trúc địa chất của đảo Phú Quốc được kiến tạo chủ yếu từ các tầng đá trầm tích lục nguyên thuộc kỷ Jura — Phấn Trắng (Mesozoi muộn), bao gồm đá cát kết (sa thạch), đá bột kết, đá cuội kết thạch anh và đá phiến sét. Qua hàng chục triệu năm vận động kiến tạo kết hợp với các chu kỳ biển tiến — biển thoái kỷ Đệ Tứ, khối đá trầm tích cổ này hình thành nên địa hình đồi núi thoải dần từ Bắc xuống Nam với biểu trưng "chín mươi chín ngọn núi đồi" nối tiếp nhau.

Trục xương sống địa hình của toàn đảo là dãy núi Hàm Ninh chạy dọc sườn phía Đông kéo dài gần ba mươi ki-lô-mét. Nằm ở khu vực Đông Bắc thuộc xã Bãi Thơm là đỉnh núi Chúa — nóc nhà tự nhiên cao nhất của vùng biển đảo Tây Nam với độ cao 603 mét so với mực nước biển, kế đến là núi Võ Quả cao 568 mét. Do các tầng đá cát kết phân lớp nằm ngang bị dòng chảy bào mòn theo khe nứt kiến tạo, địa hình vùng núi Phú Quốc hình thành nhiều bậc thềm đá phẳng rộng và các ghềnh thác bậc thang chuyển tiếp xuống đồng bằng cát trắng ven biển.

Hạng mục địa lý và sinh thái tự nhiênVị trí phân bố trên đảo Phú QuốcThông số tự nhiên và cấu trúc địa chấtGiá trị tiêu biểu trong hệ sinh thái biển đảo
Đỉnh núi Chúa và dãy Bắc đảoKhu vực Đông Bắc đảo thuộc phân khu bảo vệ nghiêm ngặtĐộ cao 603 mét, cấu tạo từ đá cát kết và cuội kết kỷ Phấn TrắngNóc nhà của đảo Phú Quốc, nơi hội tụ các luồng thực vật nhiệt đới cổ đại
Dãy núi Hàm NinhTrải dài gần 30 km dọc theo bờ Đông của đảo lớnĐịa hình đồi núi thoải bậc thang, nhiều vách đá sa thạch chắn gió Đông BắcBức tường thành tự nhiên điều hòa tiểu khí hậu và giữ nguồn mạch nước ngầm
Vườn quốc gia Phú QuốcTrải rộng trên địa bàn các xã Bắc đảo và Đông Bắc đảoTổng diện tích hơn 31.422 ha (chiếm khoảng 70% diện tích rừng trên đảo)Vùng lõi trọng yếu của Khu dự trữ sinh quyển thế giới ven biển và biển đảo
Hệ thống suối Tranh, suối Đá BànBắt nguồn từ sườn Tây và Nam của dãy núi Hàm NinhLòng suối cấu tạo từ các phiến đá sa thạch phẳng lì, nước chảy qua nhiều tầng thácCung cấp nguồn nước ngọt dồi dào cho hồ Dương Đông và cư dân toàn đảo
Vùng bờ biển Bãi Sao và Bãi KemPhía Đông Nam đảo lớn thuộc khu vực An ThớiVịnh biển hình cánh cung kín gió, cát thạch anh trắng mịn như kem, độ dốc thoảiHai trong những bãi tắm tự nhiên mang vẻ đẹp nguyên sơ bậc nhất vịnh Thái Lan
Quần đảo An ThớiNối tiếp về phía Nam mũi Ông Đội trên vùng biển nôngQuần tụ hơn 15 hòn đảo lớn nhỏ (Hòn Thơm, Hòn Móng Tay, Hòn Gầm Ghì, Hòn Mây Rút)Trung tâm bảo tồn rạn san hô cứng, san hô mềm và thảm cỏ biển đa dạng sinh học

Hệ sinh thái rừng nguyên sinh và biển tại đảo Phú Quốc

Được thiên nhiên ưu đãi nguồn mưa nhiệt đới dồi dào cùng nền địa chất sa thạch giữ nước tốt, đảo Phú Quốc sở hữu một hệ sinh thái lưỡng cư rừng — biển hoàn chỉnh hiếm có tại Đông Nam Á. Ngày 27 tháng 10 năm 2006, tổ chức UNESCO đã chính thức công nhận vùng biển đảo nơi đây là hạt nhân cốt lõi của Khu dự trữ sinh quyển thế giới Kiên Giang.

Thảm thực vật nhiệt đới trong Vườn quốc gia Phú Quốc

Chiếm phần lớn diện tích Bắc đảo trên địa bàn các xã Bãi Thơm, Cửa Dương, Gành Dầu, Hàm Ninh là không gian xanh của Vườn quốc gia Phú Quốc (được nâng cấp theo Quyết định số 91/2001/QĐ-TTg ngày 8 tháng 6 năm 2001). Với tổng diện tích 31.422 héc-ta, bao gồm phân khu bảo vệ nghiêm ngặt 8.603 héc-ta và phân khu phục hồi sinh thái 22.603 héc-ta, khu vườn quốc gia này là lá phổi xanh bảo vệ sự cân bằng sinh quyển cho vùng biển Tây Nam.

Điểm đặc sắc về thực vật học của Vườn quốc gia Phú Quốc là sự giao thoa của ba luồng hệ thực vật Ấn Độ — Miến Điện, Mã Lai — Indonesia (họ Dầu Dipterocarpaceae) và Nam Trung Hoa — Himalaya. Các khảo sát ghi nhận hơn 1.164 loài thực vật bậc cao thuộc 137 họ, nổi bật với những quần thụ cổ thụ như kiền kiền Phú Quốc, vên vên, dầu song nàng, sao đen, trai lý, thông nàng cùng hơn hai mươi loài phong lan rừng và thảo dược hà thủ ô, bí kỳ nam. Rừng phân bố từ rừng thường xanh mưa ẩm nhiệt đới trên sườn đỉnh núi Chúa, rừng tràm ở Cửa Cạn tới rừng ngập mặn Rạch Tràm, nuôi dưỡng hơn 200 loài chim và 43 loài thú quý hiếm như voọc bạc Đông Dương, cu li nhỏ và rái cá vuốt nhỏ.

Toàn cảnh đường bờ biển cong hình lưỡi liềm và rừng nhiệt đới xanh mướt tại đảo Phú Quốc
Toàn cảnh đường bờ biển cong hình lưỡi liềm và rừng nhiệt đới xanh mướt tại đảo Phú Quốc

Mạng lưới suối nguồn ngọt lành từ dãy núi Hàm Ninh

Một hiện tượng thủy văn làm nên sức sống trù phú của đảo Phú Quốc trong vịnh Thái Lan là mạng lưới sông suối nước ngọt bắt nguồn từ dãy núi Hàm Ninh và vùng núi Bắc đảo. Nhờ tán rừng nguyên sinh thấm giữ nước mưa qua các tầng đá cát kết, trên đảo hình thành những dòng sông suối chảy quanh năm như sông Cửa Cạn (dài 15 ki-lô-mét đổ ra biển Tây), sông Dương Đông cùng các con suối cảnh quan nổi tiếng.

Nằm ở sườn Tây Nam dãy núi Hàm Ninh là suối Tranh chảy len lỏi 15 ki-lô-mét dưới tán rừng cây họ Dầu và đồi sim tím, vượt qua các ghềnh đá tạo nên những dải thác trắng xóa. Ở xã Cửa Dương phía Bắc thị trấn Dương Đông là thắng cảnh suối Đá Bàn và suối Đá Ngọn. Lòng suối Đá Bàn cấu tạo từ những phiến đá sa thạch nguyên khối được dòng nước mài nhẵn phẳng lì như mặt bàn lớn; còn suối Đá Ngọn gây ấn tượng với bảy tầng thác nước đổ từ đỉnh núi cao quanh năm không cạn, bổ cập nước ngọt cho hồ Dương Đông.

Hệ sinh thái rạn san hô và thảm cỏ biển quý hiếm

Bao quanh đảo Phú Quốc là Khu bảo tồn biển Phú Quốc rộng hơn 40.909 héc-ta, đóng vai trò vùng lõi biển của Khu dự trữ sinh quyển thế giới Kiên Giang. Nhờ nước biển ấm, độ mặn ổn định 28 đến 33 phần nghìn và độ trong suốt cao, vùng biển Bắc đảo (Hòn Đồi Mồi, mũi Gành Dầu) và Nam đảo quanh quần đảo An Thới phát triển hệ sinh thái rạn san hô và thảm cỏ biển đa dạng bậc nhất Việt Nam.

Theo số liệu hải dương học, rạn san hô tại Phú Quốc rộng gần 474 héc-ta với hơn 260 loài san hô cứng và hàng chục loài san hô mềm thuộc 59 giống, là nơi cư ngụ của 152 loài cá rạn, 132 loài thân mềm (trai tai tượng, trai ngọc) và sao biển đỏ Rạch Vẹm. Đặc biệt, vùng biển nông từ Hàm Ninh lên Bãi Thơm sở hữu thảm cỏ biển rộng hơn 10.600 héc-ta với 9 loài cỏ biển nhiệt đới — sinh cảnh kiếm ăn tự nhiên quan trọng của loài bò biển (Dugong), rùa biển và cá heo Irrawaddy quý hiếm.

Quần thể bãi biển tự nhiên và hải đảo quanh đảo Phú Quốc

Với đường bờ biển dài khoảng 150 ki-lô-mét uốn lượn quanh thân đảo lớn cùng hàng chục đảo vệ tinh vây quanh, đảo Phú Quốc sở hữu bộ sưu tập các bãi tắm tự nhiên, mũi đá trầm tích và quần đảo nhỏ mang vẻ đẹp biến ảo theo ánh sáng và hướng gió mùa.

Vẻ đẹp cát trắng mịn màng tại Bãi Sao và Bãi Kem

Dọc theo hai bờ Đông và Tây của đảo Phú Quốc, cấu trúc địa chất tạo nên hai kiểu bãi biển khác biệt về màu sắc hạt cát. Nếu bờ phía Tây từ Bãi Dài kéo xuống Bãi Trường (dài hơn 20 ki-lô-mét từ mũi Dinh Cậu đến khóe Tàu Rũ) nổi bật với lớp cát vàng óng ả đón hoàng hôn trên mặt biển vịnh Thái Lan, thì ở bờ Đông Nam khu vực An Thới lại hiện diện hai bãi cát trắng thạch anh tinh khiết là Bãi Sao và Bãi Kem.

Nằm khuất gió giữa hai dải đồi núi đá vươn ra biển tạo thành vũng vịnh hình trăng khuyết dài hơn bảy ki-lô-mét, Bãi Sao và Bãi Kem sở hữu lớp cát trắng phau, hạt cát mịn kết chặt mềm mượt như kem lạnh. Do được hai mũi núi che chắn khỏi gió mùa Tây Nam, mặt nước tại Bãi Sao và Bãi Kem vào mùa hè luôn phẳng lặng, nước biển cạn và chuyển màu từ xanh ngọc bích sát bờ sang xanh lam ngoài khơi. Tên gọi Bãi Sao bắt nguồn từ hiện tượng mỗi độ chiều buông, hàng ngàn cá thể sao biển tìm vào nằm trên thảm cát trắng dưới làn nước nông trong vắt.

Cảnh sắc quần đảo An Thới nhìn từ trên cao với làn nước trong xanh phía nam đảo Phú Quốc
Cảnh sắc quần đảo An Thới nhìn từ trên cao với làn nước trong xanh phía nam đảo Phú Quốc

Cấu trúc địa lý của cụm đảo thuộc quần đảo An Thới

Vươn dài tiếp nối từ mũi Ông Đội về phía Nam là quần đảo An Thới — cụm hơn 15 hòn đảo lớn nhỏ tạo thành cánh cung chắn sóng cho vùng biển Nam Phú Quốc. Về kiến tạo địa chất, quần đảo An Thới là phần kéo dài bị ngập chìm dưới mực nước biển của mạch dãy núi Hàm Ninh từ kỷ Đệ Tứ, với các đỉnh núi cổ nhô lên tạo thành những hòn đảo đá sa thạch phủ rừng nhiệt đới.

Trong quần đảo An Thới, Hòn Thơm là đảo lớn nhất với diện tích khoảng 5,7 ki-lô-mét vuông, nơi có những ghềnh đá trầm tích xếp tầng bên rặng dừa cổ thụ và làng chài truyền thống. Vây quanh Hòn Thơm là chuỗi đảo nhỏ như Hòn Móng Tay, Hòn Gầm Ghì (Hòn Dăm Ngang), Hòn Mây Rút Trong, Hòn Mây Rút Ngoài, Hòn Dừa, Hòn Rỏi, Hòn Khô, Hòn Kim Quy. Giữa các hòn đảo là những luồng biển sâu xen kẽ thềm đá ngầm nông nơi san hô phát triển dày đặc sát mặt nước.

Lịch sử khai mở và bản sắc văn hóa trên đảo Phú Quốc

Không chỉ là một viên ngọc sinh thái tự nhiên, đảo Phú Quốc còn là vùng biển đảo ghi dấu lịch sử khai phá mở cõi bền bỉ của cha ông từ thế kỷ mười bảy, nơi hun đúc tinh thần bảo vệ chủ quyền Tổ quốc kiên cường và kết tinh những di sản văn hóa biển đảo đặc sắc của cư dân phương Nam.

Dấu ấn khai phá biển đảo và truyền thống giữ nước

Theo Gia Định thành thông chí và Đại Nam nhất thống chí, vào nửa cuối thế kỷ mười bảy, khi Tổng trấn Mạc Cửu chiêu tập lưu dân khai lập nên vùng đất trấn Hà Tiên, trên đảo Phú Quốc đã hình thành những xóm cư dân đánh cá, làm muối đầu tiên tại Cửa Cạn, Hàm Ninh, Dương Đông. Năm 1708, khi vị Tổng trấn họ Mạc dâng biểu thần phục chúa Nguyễn Phúc Chu, vùng đất Hà Tiên cùng đảo Phú Quốc chính thức sáp nhập vào lãnh thổ Đại Việt. Đến thời Tổng trấn Mạc Thiên Tích thế kỷ mười tám, Phú Quốc trở thành tiền đồn hàng hải quan trọng che chắn mặt biển phía Tây.

Cuối thế kỷ mười tám, vùng biển đảo Phú Quốc (cùng quần đảo Nam Du và quần đảo Hải Tặc Hà Tiên Kiên Giang) gắn liền với dấu tích của chúa Nguyễn Ánh — tức vua Gia Long — qua các địa danh Giếng Ngự tại mũi Ông Đội và Dinh Bà vùng Cửa Cạn. Nửa sau thế kỷ mười chín, khi thực dân Pháp xâm lược Nam Kỳ, hòn đảo trở thành căn cứ kháng chiến của anh hùng dân tộc Nguyễn Trung Trực. Sau kỳ tích trong chiến công đánh chìm tàu Pháp trên sông Nhựt Tảo và đánh chiếm đồn Kiên Giang của Nguyễn Trung Trực tháng 6 năm 1868, ông đưa nghĩa quân ra lập căn cứ tại rừng núi Cửa Cạn và chiến đấu bảo vệ đồng bào, nay được nhân dân lập đền thờ tại Gành Dầu. Trong thế kỷ hai mươi, mảnh đất đảo Phú Quốc tiếp tục khắc ghi biểu tượng cách mạng tại Di tích quốc gia đặc biệt nhà tù Phú Quốc ở thung lũng Cây Dừa — địa chỉ đỏ giáo dục truyền thống yêu nước và lòng trân quý hòa bình.

Văn hóa làng chài bản địa và di sản nghề truyền thống

Trải qua hơn ba thế kỷ lập ấp giữa biển khơi, ngư dân tại các làng chài cổ Hàm Ninh, Cửa Cạn, Rạch Vẹm, Gành Dầu, An Thới trên đảo Phú Quốc đã kiến tạo kho tàng văn hóa biển đảo đặc sắc. Nơi cửa sông Dương Đông đổ ra biển Tây, trên ghềnh đá vươn ra đón sóng là Dinh Cậu và Thủy Long Thánh Mẫu miếu. Hằng năm vào rằm tháng Tám âm lịch, lễ hội Nghinh Ông Phú Quốc diễn ra tưng bừng với nghi thức rước trên biển uy nghiêm, thể hiện đạo lý uống nước nhớ nguồn của cư dân vùng biển.

Đặc biệt, thiên nhiên đảo Phú Quốc cùng bàn tay tài hoa của cư dân bản địa đã làm nên những làng nghề và sản vật danh tiếng:

  • Di sản nghề làm nước mắm truyền thống hơn 200 năm: Từ nguồn cá cơm sọc tiêu, cá cơm than đánh bắt quanh vịnh Thái Lan ủ chượp cùng muối biển suốt 12 đến 15 tháng trong thùng gỗ bời lời tại làng nghề nước mắm nhà thùng Phú Quốc, người dân đã tạo ra thương hiệu nước mắm Phú Quốc — sản phẩm đầu tiên của Việt Nam đạt chứng nhận Bảo hộ chỉ dẫn địa lý tại Liên minh châu Âu (EU) năm 2012.
  • Nông sản bản địa và nghề nuôi cấy ngọc trai biển: Trên triền đất pha sỏi tại Khu Tượng, Cửa Dương, cây hồ tiêu Phú Quốc cho hạt tiêu chắc mẩy, cay nồng thơm ngát; đồi sim tím ven rừng làm nên thức quà rượu sim Phú Quốc nồng đượm; còn nghề nuôi cấy ngọc trai Phú Quốc trở thành biểu tượng cao quý của đảo ngọc.
  • Tinh hoa văn hóa ẩm thực biển đảo bản địa: Nguồn lợi thủy sản trù phú đã sản sinh ra những món ăn dân gian mang đậm phong vị ngư dân như gỏi cá trích Phú Quốc cuốn dừa nạo và rau rừng, bún kèn Phú Quốc nấu từ cá nhồng với nước cốt dừa, bún quậy Phú Quốc chế biến tươi sống và cơm ghẹ Phú Quốc đậm đà hương vị làng chài Hàm Ninh.

Trên hành trình số hóa, bảo tồn và lan tỏa các giá trị di sản tự nhiên lẫn văn hóa biển đảo, chuyên trang An Giang NSSC đóng vai trò là cổng thông tin bách khoa toàn diện kết nối tri thức bản địa với hệ sinh thái đổi mới sáng tạo bền vững của toàn vùng. Với vị thế là hòn đảo lớn nhất Việt Nam hội tụ hệ sinh thái Vườn quốc gia Phú Quốc, chuỗi thắng cảnh Bãi Sao, Bãi Kem, quần đảo An Thới cùng chiều sâu lịch sử văn hiến trăm năm, đảo Phú Quốc mãi là viên ngọc xanh tỏa sáng giữa lòng vịnh Thái Lan và là niềm tự hào thiêng liêng nơi vùng biển đảo Tây Nam của Tổ quốc.

Chia sẻ:
AC

NSSC An Giang

angiang.nssc.gov.vn là nền tảng công nghệ của NSSC đồng hành cùng cộng đồng khởi nghiệp sáng tạo tại An Giang.

Xem thêm các bài trong chuyên mục Địa điểm An Giang.

Bài liên quan

Bài viết mới nhất