Bỏ qua đến nội dung

Làng lụa Mỹ A Tân Châu - Nữ hoàng tơ tằm nhuộm trái mặc nưa xứ lụa miền Tây

Được mệnh danh là xứ lụa tơ tằm lớn nhất Nam Bộ đầu thế kỷ hai mươi, làng lụa Mỹ A Tân Châu nổi danh khắp bốn phương nhờ tuyệt kỹ dệt lãnh Mỹ A và phương pháp nhuộm mủ trái mặc nưa độc bản, tạo nên thước lụa đen tuyền bóng bẩy mang đẳng cấp quý tộc vượt thời gian.

NSSC An GiangĐăng: Cập nhật lần cuối: 11 phút đọc

Khung cửi gỗ dệt lụa tơ tằm truyền thống của làng lụa Mỹ A Tân Châu với những sợi tơ mịn màng và mặt vải satin óng ả

Bên dòng sông Tiền cuồn cuộn chở nặng phù sa nuôi dưỡng những nương dâu bạt ngàn, làng lụa Mỹ A Tân Châu từ lâu đã đi vào lịch sử tơ lụa Việt Nam như một huyền thoại kiêu hãnh. Dòng lụa lãnh Mỹ A nơi đây được tôn xưng là nữ hoàng của các loài tơ lụa nhờ độ bóng mịn tuyệt đối, tính năng thích ứng nhiệt độ kỳ diệu và sắc đen tuyền quý phái không một loại hóa chất công nghiệp nào có thể tạo tác được.

Lịch sử hoàng kim của làng lụa Mỹ A Tân Châu

Hành trình phát triển của nghề ươm tơ dệt lụa tại Tân Châu gắn liền với công cuộc khai mở đất phương Nam và sự hình thành những thương cảng sầm uất dọc hành lang sông Mê Kông. Nhờ điều kiện thổ nhưỡng trù phú và nguồn nước ngọt dồi dào, nghề nông nghiệp dệt lụa đã sớm nở rộ và vươn mình thành biểu tượng kinh tế thịnh vượng.

Vùng đất thủ phủ tơ tằm nức tiếng Nam Bộ

Vào những thập niên đầu thế kỷ hai mươi, vùng đất Tân Châu thuộc tỉnh An Giang đã trở thành thủ phủ tơ lụa quy mô lớn nhất toàn cõi Nam Kỳ lục tỉnh. Dọc đôi bờ sông Tiền và các cồn bãi màu mỡ như cù lao Giêng, cù lao Long Khánh, bạt ngàn những nương dâu xanh mướt ngút tầm mắt được chăm sóc cẩn thận để nuôi hàng triệu nong tằm nhả tơ.

Khắp các làng xã Long Hưng, Long Phú, Phú Vĩnh, tiếng quay tơ lách cách, tiếng thoi đưa rộn rã suốt ngày đêm trong từng ngôi nhà. Hàng nghìn thợ ươm tơ, thợ dệt lành nghề đã hội tụ về đây, tạo nên chuỗi liên kết sản xuất tơ lụa khép kín từ trồng dâu, nuôi tằm, kéo kén, ươm tơ cho đến dệt vải và hoàn tất sản phẩm, đặt nền móng xán lạn cho làng lụa Mỹ A Tân Châu.

Danh xưng nữ hoàng tơ lụa quý tộc phương Nam

Trong số vô vàn mặt hàng tơ lụa trứ danh được sản xuất tại địa phương như gấm, the, sa, đũi, sản phẩm đỉnh cao làm nên tên tuổi bất hủ của làng nghề chính là dòng lụa lãnh Mỹ A. Chữ Mỹ hàm ý vẻ đẹp tuyệt mỹ, chữ A biểu thị phẩm cấp thượng hạng loại một. Vào thời kỳ hoàng kim, lãnh Mỹ A là mặt hàng xa xỉ chỉ dành riêng cho giới quý tộc, quan chức quyền quý và các điền chủ giàu có bậc nhất Nam Bộ thời bấy giờ.

Mỗi tấm lãnh đen nhánh sau khi ra lò đều được thương lái đổ xô về tận xưởng đặt mua, rồi theo ghe thuyền xuôi dòng sông Hậu và mạng lưới kênh đào do danh tướng Thoại Ngọc Hầu chỉ huy khai phá như kênh Vĩnh Tế để tỏa đi khắp Lục tỉnh, vận chuyển lên Sài Gòn, Chợ Lớn và xuất khẩu sang tận Campuchia, Lào, Thái Lan cũng như các nước châu Âu, tạo nên danh tiếng vang dội cho vùng đất An Giang.

Thao tác điều khiển con thoi gỗ trên khung cửi dệt sợi tơ tằm truyền thống
Thao tác điều khiển con thoi gỗ trên khung cửi dệt sợi tơ tằm truyền thống

Quy trình chế tác kỳ công tại làng lụa Mỹ A Tân Châu

Để tạo nên một tấm lụa lãnh Mỹ A đạt độ hoàn mỹ về cả thị giác lẫn xúc giác, các nghệ nhân phải trải qua một quy trình lao động thủ công cực kỳ khắt khe, đòi hỏi sự kiên nhẫn phi thường và tay nghề chuẩn xác đến từng mi-li-mét.

Kỹ thuật ươm tơ dệt sợi satin tám truyền thống

Nền tảng của lãnh Mỹ A bắt nguồn từ nguồn nguyên liệu tơ tằm tự nhiên nguyên chất một trăm phần trăm. Người thợ tuyển lựa những kén tằm vàng óng, dày sợi của giống tằm dâu tơ tằm ăn lá dâu tơ trên bãi bồi sông Tiền. Quá trình ươm tơ đòi hỏi căn chỉnh nhiệt độ nồi nước sôi chính xác để tơ nhả sợi đều tăm tắp, không đứt đoạn và không bị vón cục.

Khâu dệt vải đòi hỏi người thợ áp dụng kỹ thuật dệt satin loại tám, tức là kỹ thuật dệt đan cài sợi dọc và sợi ngang theo tỷ lệ đặc thù để tạo nên bề mặt vải có độ bóng láng trơn trượt tối đa. Khung dệt satin thủ công thời xưa đòi hỏi sự kết hợp nhịp nhàng giữa mắt nhìn, chân đạp và tay dập đòn bẩy. Từng sợi tơ tằm mỏng manh được ép chặt khít vào nhau, tạo thành cấu trúc vải đanh chắc, bền dẻo mà vẫn mềm rũ uốn lượn theo từng đường nét cơ thể.

Bí quyết nhuộm mủ trái mặc nưa đen bóng tự nhiên

Điều kỳ diệu làm nên linh hồn độc nhất vô nhị của làng lụa Mỹ A Tân Châu chính là chất liệu nhuộm bí truyền từ trái mặc nưa. Cây mặc nưa (tên khoa học Diospyros mollis) là loại cây thân gỗ rừng bản địa, mọc hoang dã hoặc được trồng tại các vùng bán sơn địa ven dãy Thất Sơn như gần núi Cấm An Giang. Trái mặc nưa có hình tròn nhỏ cỡ quả cau, chứa hàm lượng chất tannin và mủ nhựa đen vô cùng đậm đặc.

Vào mùa mặc nưa chín từ tháng sáu đến tháng mười một âm lịch, người ta thu hái trái tươi rồi đem giã nát trong cối đá lớn để vắt lấy dòng nhựa sánh mịn màu vàng chanh ngả đen. Vải lụa mộc sau khi dệt được nhúng ngập vào thùng nước mủ mặc nưa, dùng chân đạp kỹ cho nhựa thấm sâu vào từng lõi sợi, sau đó vắt khô và đem trải phẳng trên những đồng cỏ sạch phơi dưới nắng gắt. Công đoạn nhúng mủ, đạp vải, phơi khô này được lặp đi lặp lại từ bốn mươi đến gần một trăm lần trong suốt hơn một tháng ròng rã, giúp màu sắc chuyển dần từ vàng ngà sang nâu sẫm rồi thành màu đen huyền bí óng ánh.

Khâu chế tác và kỹ thuậtQuy chuẩn thủ công truyền thốngNguyên liệu và công cụĐặc tính chất lượng thành phẩm
Tuyển chọn sợi dệtKén tằm tự nhiên ươm sợi tơ nõn đềuSợi tơ tằm tự nhiên nuôi bằng lá dâu sông TiềnĐộ dẻo dai cao, bề mặt mềm mịn không tì vết
Kỹ thuật dệt vảiDệt satin tám sợi đan cài chặt chẽKhung cửi dệt Jacquard hoặc khung cửi gỗKết cấu mặt vải láng bóng, không xơ xước
Thu hoạch quả nhuộmThu hái quả già tươi nguyên vào mùa khôTrái mặc nưa vỏ xanh ruột mọng mủ tự nhiênNhựa tannin dồi dào tạo màu đen tuyền vĩnh cửu
Chu trình nhuộm phơiNhúng mủ và phơi nắng từ 40 đến 80 lượtNước giếng trong, thau nhuộm gỗ và đồng cỏ xanhNhựa polymer hóa tự nhiên dưới ánh nắng mặt trời
Kỹ thuật đập lụaDùng chày gỗ giã đều trên phiến đá nhẵnChày gỗ căm xe và bàn đá nguyên khốiLàm mềm sợi vải, tạo độ óng ả bóng bẩy như da
Kiểm định thành phẩmKhổ vải 0,9m đến 1,1m, cuộn cây lụa gọnKhung cuộn vải và giấy bọc chống ẩm mốcMùi thơm tự nhiên thoang thoảng của trái cây rừng

Nét đặc trưng của làng lụa Mỹ A Tân Châu

Sự kết hợp hoàn hảo giữa tơ tằm thượng hạng và nhựa cây rừng tự nhiên đã ban tặng cho lụa lãnh Mỹ A những phẩm chất cơ lý hóa độc bản mà không một chất liệu dệt may nhân tạo nào trên thế giới có thể sánh bằng.

Cảm giác mát lạnh mùa hè và ấm áp mùa đông

Nhờ bản chất là sợi protein tơ tằm nguyên chất kết hợp với lớp màng mủ mặc nưa tự nhiên bao bọc bên ngoài, vải lãnh Mỹ A có khả năng điều hòa nhiệt độ sinh học vô cùng kỳ diệu. Khi mặc vào mùa hè oi ả, các thớ sợi tơ tằm hút mồ hôi và thoáng khí cực tốt, mang lại cảm giác mát rượi, dịu nhẹ trên làn da. Ngược lại, vào những đêm mùa đông se lạnh, cấu trúc sợi khít khao lại giữ nhiệt ấm áp, chở che cho cơ thể người mặc.

Bên cạnh đó, lớp nhựa mặc nưa sau khi khô hoàn toàn có tính năng kháng khuẩn, chống thấm nước nhẹ và không bám bụi bẩn. Khi bước đi trong tà áo bà ba hay chiếc áo dài may bằng lãnh Mỹ A, tấm vải khẽ lay động mềm mại, tạo nên những tiếng xào xạc thanh tao biểu trưng cho cốt cách đài các của người phụ nữ Nam Bộ, hòa quyện với phong thái trang nhã của cư dân láng giềng tại làng dệt thổ cẩm Chăm Châu Phong.

Nét thẩm mỹ óng ả và độ bền chắc cùng năm tháng

Điểm kỳ diệu nhất của dòng lụa này nằm ở sự biến đổi thẩm mỹ theo thời gian. Nếu như các loại vải công nghiệp thông thường sẽ bị bạc màu, xơ cứng sau nhiều lần giặt giũ thì lụa lãnh Mỹ A càng giặt, càng mặc lại càng trở nên mềm mại và đen bóng óng ả hơn. Lớp nhựa mặc nưa thấm sâu vào cấu trúc phân tử sợi tơ tằm, qua ma sát sinh hoạt thường ngày lại càng bóng bẩy như được phủ một lớp men sứ tinh xảo.

Độ bền của lãnh Mỹ A có thể kéo dài hàng chục năm, thậm chí cả trăm năm mà không bị rách nát hay mối mọt. Rất nhiều gia đình quyền quý thời xưa đã truyền lại những chiếc áo bà ba lãnh Mỹ A từ đời bà sang đời mẹ rồi đến đời cháu như một kỷ vật gia bảo thiêng liêng, khẳng định giá trị văn hóa và vật chất trường tồn của sản phẩm.

Mặt vải lụa tơ tằm dệt hoa văn tinh tế cuộn tròn trên trục cửi gỗ thủ công
Mặt vải lụa tơ tằm dệt hoa văn tinh tế cuộn tròn trên trục cửi gỗ thủ công

Sức sống di sản và bảo tồn làng lụa Mỹ A Tân Châu

Trải qua những giai đoạn thăng trầm lịch sử khi tơ sợi hóa học ngoại nhập tràn ngập thị trường khiến nhiều lò dệt phải đóng cửa, ngọn lửa nghề tại xứ lụa Tân Châu vẫn chưa bao giờ tắt nhờ tình yêu son sắt của những người con gắn bó máu thịt với quê hương.

Tâm huyết giữ lửa nghề của những nghệ nhân cố cựu

Tại làng lụa Mỹ A Tân Châu, những nghệ nhân dệt lụa tiêu biểu như gia đình nghệ nhân Tám Lăng đã dành trọn cả cuộc đời để sưu tầm, khôi phục lại từng chiếc khung cửi cổ và tìm kiếm những vùng nguyên liệu mặc nưa còn sót lại ven biên giới. Đối với họ, tiếng thoi đưa không chỉ là kế sinh nhai mà là tiếng lòng của tổ tiên, là danh dự của một vùng đất danh hương dệt lụa ngàn đời.

Nhờ sự kiên trì vượt khó phi thường ấy, ngọn lửa nghề đã được trao truyền cho thế hệ con cháu. Các cơ sở dệt lụa thủ công tại Tân Châu ngày nay không chỉ tiếp tục duy trì những thước lãnh Mỹ A truyền thống mà còn kết hợp tham quan trải nghiệm di sản văn hóa, kết nối mật thiết với các tuyến du lịch trải nghiệm sông nước ghé thăm làng nghề làm mắm Châu Đốc và thưởng thức các sản vật lừng danh như mắm Châu Đốc An Giang được thông tin đầy đủ tại An Giang NSSC.

Vươn tầm thời trang quốc tế và hội nhập

Bước sang thế kỷ hai mươi mốt, lãnh Mỹ A đã có cuộc hồi sinh ngoạn mục khi lọt vào mắt xanh của các nhà thiết kế thời trang hàng đầu Việt Nam và quốc tế. Từng tà lụa đen huyền bí của xứ Tân Châu đã tự tin sải bước trên các sàn diễn thời trang danh giá tại Paris, Milan, Tokyo và New York, nhận được sự ngưỡng mộ tán thưởng của giới mộ điệu thời trang cao cấp toàn cầu.

Việc đưa chất liệu truyền thống vào các sản phẩm thời trang đương đại như đầm dạ hội, áo khoác sang trọng, khăn choàng và túi xách mỹ nghệ cao cấp đã mở ra chân trời phát triển rộng mở. Di sản làng lụa Mỹ A Tân Châu hôm nay không chỉ là niềm tự hào của vùng đất An Giang mà còn là viên ngọc quý tỏa sáng rực rỡ trong kho tàng văn hóa thủ công truyền thống của dân tộc Việt Nam.

Chia sẻ:
AC

NSSC An Giang

angiang.nssc.gov.vn là nền tảng công nghệ của NSSC đồng hành cùng cộng đồng khởi nghiệp sáng tạo tại An Giang.

Xem thêm các bài trong chuyên mục Làng nghề An Giang.

Bài liên quan

Bài viết mới nhất