Quần đảo Bà Lụa - Kỳ quan bốn mươi hòn đảo đá trầm tích vùng biển Kiên Lương
NSSC An GiangĐăng: Cập nhật lần cuối: 18 phút đọc

Nhìn từ mũi đất Ba Hòn phóng tầm mắt ra khơi xa vùng biển Kiên Lương, hơn bốn mươi hòn đảo lớn nhỏ của quần đảo Bà Lụa nhấp nhô nối tiếp nhau trên mặt nước phẳng lặng như bức tranh thủy mặc giữa lòng vịnh Thái Lan. Nhờ cấu trúc thềm biển nông kết hợp cùng những bãi đá sỏi cuội trầm tích tròn nhẵn và cụm đảo Ba Hòn Đầm quây quần, vùng hải đảo thuộc xã đảo Sơn Hải này mang vẻ đẹp nguyên sơ hiếm có.
Vị trí địa lý và kiến tạo địa chất của quần đảo Bà Lụa
Trong bức tranh địa lý tự nhiên vùng biển Tây Nam Bộ, quần đảo Bà Lụa (còn được ghi nhận trong các tư liệu địa chí là quần đảo Bình Trị) đóng vai trò là cụm đảo ven bờ quy mô lớn nhất che chắn cho dải duyên hải Kiên Lương — Hà Tiên. Sự giao thoa giữa cấu trúc địa chất lục địa kéo dài ra biển và chế độ thủy văn vịnh nông đã tạo nên những đặc trưng địa mạo độc bản.
Tọa độ tự nhiên thuộc xã đảo Sơn Hải
Xét về tọa độ địa lý, quần đảo Bà Lụa nằm trải rộng trong khoảng vĩ độ 10°05′ đến 10°12′ Bắc và kinh độ 104°28′ đến 104°35′ Đông, thuộc vùng biển phía đông bắc vịnh Thái Lan. Toàn bộ hơn 40 hòn đảo lớn nhỏ nằm trên vùng mặt biển rộng khoảng 70 ki-lô-mét vuông, trực thuộc phạm vi quản lý hành chính của xã đảo Sơn Hải, huyện Kiên Lương. Quần đảo nằm rất gần đất liền khi đảo gần nhất chỉ cách bến tàu Ba Hòn và khu vực danh thắng Hòn Phụ Tử và chùa Hang Kiên Lương Kiên Giang khoảng 6 đến 10 ki-lô-mét, cách bờ biển Hà Tiên khoảng 30 ki-lô-mét và cách đảo Phú Quốc khoảng 45 ki-lô-mét về phía đông.
Cùng với cụm quần đảo Hải Tặc Hà Tiên Kiên Giang ở phía tây bắc và cụm quần đảo Nam Du ở phía tây nam ngoài khơi xa, hơn 40 hòn đảo thuộc quần đảo Bà Lụa tạo thành hệ thống đê chắn sóng tự nhiên nhiều lớp cho vùng biển Kiên Lương. Do nằm khuất sâu trong vùng vịnh kín và được mũi đất Ba Hòn — Bình An cùng dãy đảo Phú Quốc che chắn ở phía ngoài, vùng biển Bà Lụa quanh năm không có sóng lớn và hiếm khi chịu ảnh hưởng trực tiếp của bão nhiệt đới. Mực nước biển trung bình xung quanh các hòn đảo khá nông, chỉ dao động từ 2 đến 8 mét, giúp mặt biển luôn êm ả như một mặt hồ khổng lồ.
Địa tầng đá trầm tích và bãi đá sỏi cuội
Về kiến tạo địa chất học, quần đảo Bà Lụa là phần kéo dài về phía đông nam bị sụt lún ngập dưới mực nước biển của mạch núi Tà Lơn và dãy núi đá Kiên Lương — Hà Tiên qua các vận động tạo sơn từ đại Cổ sinh (Paleozoi hạ — trung, cách đây khoảng 300 đến 400 triệu năm) kết hợp với đợt biển tiến kỷ Đệ Tứ. Khác với các cụm đảo núi đá vôi karst dựng đứng ở sườn đất liền Bình An, phần lớn các hòn đảo ngoài khơi quần đảo Bà Lụa được cấu tạo từ đá trầm tích lục nguyên biến chất nhẹ, bao gồm đá cát kết thạch anh, đá bột kết, đá phiến sét màu nâu đỏ, đá sừng và đá ong hóa cổ đại.
Cấu trúc đá trầm tích phân lớp giòn và giàu khoáng chất oxit sắt, thạch anh này khi chịu tác động vỗ bờ của sóng biển và thủy triều qua hàng vạn năm đã vỡ vụn, được dòng nước mài giũa góc cạnh để kiến tạo nên hệ thống bãi đá sỏi cuội tự nhiên dọc theo bờ của nhiều hòn đảo. Nhiều dải bờ biển tại quần đảo Bà Lụa được trải thảm bởi hàng triệu viên sỏi cuội tròn trịa, nhẵn bóng như ngọc đá với đủ sắc màu từ vàng hổ phách, đỏ gạch, nâu tím đến trắng sữa. Khi làn nước biển trong vắt tràn lên thấm ướt bãi đá sỏi cuội dưới ánh nắng, cả bờ đảo lấp lánh như một dải gấm đa sắc màu.
| Tên cụm đảo và hòn đảo tiêu biểu | Vị trí trong xã đảo Sơn Hải | Đặc điểm địa mạo và cấu tạo địa chất | Giá trị sinh thái và văn hóa biển đảo |
|---|---|---|---|
| Hòn Heo | Trung tâm hành chính xã đảo Sơn Hải | Đảo lớn nhất quần đảo (khoảng 150 ha), cao trên 100 mét | Nơi tập trung đông dân cư, bến cảng, trường học và di tích miếu Bà Lụa |
| Cụm đảo Ba Hòn Đầm | Phía đông nam quần đảo, gồm 3 đảo chụm lại | Vây quanh tạo thành đầm nước nông ở giữa, nối bằng gờ cát sỏi | Nổi tiếng với trải nghiệm đi bộ lội biển xuyên qua giữa các hòn đảo khi nước ròng |
| Hòn Đầm Dương | Nằm ở rìa ngoài của cụm Ba Hòn Đầm | Sở hữu bãi cát trắng mịn pha sỏi san hô dưới rặng dừa | Cửa ngõ đón gió biển của cụm Ba Hòn Đầm với thảm thực vật xanh mát |
| Hòn Đầm Đước | Nằm ở vị trí tiếp giáp bên trong cụm đảo | Vùng trũng ven đảo phát triển hệ sinh thái rừng đước ngập mặn | Bức tường xanh chắn sóng và là bãi ươm giống tự nhiên cho các loài thủy sản |
| Hòn Đầm Giếng | Nằm đối xứng tạo thành thế chân kiềng ba đảo | Bờ biển phủ bãi đá sỏi cuội màu đỏ vàng và mạch nước ngọt | Lưu giữ giếng nước ngọt tự nhiên sát mép biển và ghềnh đá trầm tích |
| Hòn Ngang, Hòn Nhum, Hòn Rể | Phân bố quanh vùng biển trung tâm quần đảo | Các đảo đá trầm tích thấp, thềm biển nông nhiều rạn đá ngầm | Ngư trường đánh bắt nhum biển, ốc nhảy, ghẹ xanh và nuôi cá lồng bè |
Cấu trúc cảnh quan cụm Ba Hòn Đầm tại quần đảo Bà Lụa
Trong số hơn bốn mươi hòn đảo lớn nhỏ của quần đảo Bà Lụa, thắng cảnh nổi tiếng và mang tính biểu tượng cao nhất về mặt địa mạo — thủy văn chính là cụm đảo Ba Hòn Đầm. Cấu trúc ba hòn đảo nằm chụm đầu vào nhau như chiếc kiềng ba chân giữa biển khơi đã tạo ra một hiện tượng tự nhiên hiếm gặp tại Việt Nam.
Rặng dừa xanh Hòn Đầm Dương và Hòn Đầm Đước
Ở khu vực phía ngoài của quần đảo Bà Lụa, cụm thắng cảnh Ba Hòn Đầm là tên gọi chung của ba hòn đảo nhỏ nằm sát cạnh nhau theo hình tam giác cân gồm Hòn Đầm Dương, Hòn Đầm Đước và Hòn Đầm Giếng. Ba hòn đảo này vây bọc xung quanh một vùng mặt nước biển trũng ở chính giữa; vì vùng nước ở giữa được ba đảo che chắn kín bốn phía không một gợn sóng lớn, trông giống như một cái đầm phẳng lặng giữa đại dương nên ngư dân đặt tên là Ba Hòn Đầm.
Mỗi hòn đảo trong thế chân kiềng này sở hữu một sắc thái cảnh quan riêng biệt. Nằm ở phía đón ánh mặt trời mọc là Hòn Đầm Dương — hòn đảo gây ấn tượng bởi những rặng dừa xanh cổ thụ mọc thành hàng dài nghiêng bóng xuống dải cát trắng mịn pha lẫn mảnh san hô nhỏ. Nằm kề bên cạnh và nối tiếp qua dải nước nông là Hòn Đầm Đước — nơi dọc theo các vũng bùn cát ven bờ đảo là những quần thụ cây đước, cây mắm ngập mặn vươn bộ rễ chằng chịt bám chặt vào nền đá sỏi để giữ đất, tạo nên không gian sinh thái rừng ngập mặn hải đảo xanh rì.

Mạch nước Hòn Đầm Giếng và lối đi giữa biển
Mảnh ghép thứ ba hoàn thiện cấu trúc tam giác của cụm Ba Hòn Đầm trên quần đảo Bà Lụa là Hòn Đầm Giếng, nơi tồn tại một mạch giếng nước ngọt tự nhiên nằm sát mép biển nhưng quanh năm không bị nhiễm mặn. Khác với bờ cát mịn của Hòn Đầm Dương, bờ biển của Hòn Đầm Giếng được bao phủ bởi bãi đá sỏi cuội trầm tích màu nâu đỏ, vàng sẫm cùng những phiến đá cát kết xếp tầng bên sườn núi thấp phủ đầy cây rừng và tre trúc.
Điểm kỳ thú làm nên danh tiếng của cụm Ba Hòn Đầm tại quần đảo Bà Lụa là hiện tượng "lội bộ qua biển" gắn với quy luật bán nhật triều không đều của vịnh Thái Lan. Giữa Hòn Đầm Dương, Hòn Đầm Đước và Hòn Đầm Giếng tồn tại những gờ cát pha sỏi cuội ngầm nối liền chân các đảo. Khi thủy triều rút xuống thấp vào giờ nước ròng, mực nước biển tại lòng đầm rút cạn chỉ còn sâu từ mắt cá chân đến ngang thắt lưng người lớn, làm lộ ra những con đường sỏi cát ngầm nối từ Hòn Đầm Dương sang Hòn Đầm Đước và Hòn Đầm Giếng, cho phép đi bộ lội xuyên qua mặt biển từ đảo này sang đảo khác giữa làn nước trong vắt.
Hệ thống đảo lớn và đa dạng sinh học quần đảo Bà Lụa
Bên cạnh tâm điểm cảnh quan Ba Hòn Đầm, hơn bốn mươi hòn đảo lớn nhỏ của quần đảo Bà Lụa trải rộng trên vùng biển Kiên Lương còn tạo nên một hệ thống đảo dân sinh trù phú cùng hệ sinh thái rừng — biển mang tính đa dạng sinh học cao.
Trung tâm hành chính Hòn Heo và chuỗi đảo dân sinh
Trong tổng số hơn 40 hòn đảo của quần đảo Bà Lụa, hiện có khoảng 10 hòn đảo có cư dân sinh sống lập ấp, trong đó giữ vai trò trung tâm hành chính, kinh tế và văn hóa của toàn xã đảo Sơn Hải là đảo Hòn Heo. Với diện tích tự nhiên khoảng 150 héc-ta và đỉnh núi cao trên 100 mét, Hòn Heo là đảo lớn nhất trong quần đảo, nơi có cầu cảng, trụ sở xã Sơn Hải, trường học, trạm y tế cùng con đường bê tông vòng quanh đảo dài khoảng 7 ki-lô-mét kết nối các xóm ngư dân.
Vây quanh đảo lớn Hòn Heo và cụm Ba Hòn Đầm là hơn ba mươi hòn đảo được ngư dân đặt tên dân dã theo hình dáng địa mạo hoặc sản vật đặc trưng như Hòn Ngang, Hòn Nhum (gồm Hòn Nhum Ông, Hòn Nhum Bà), Hòn Rể Lớn, Hòn Rể Nhỏ, Hòn Dê, Hòn Đước, Hòn Đụn, Ba Hòn Lò, Hòn Đồi Mồi, Hòn Khô, Hòn Kèo Ngựa, Hòn Bờ Đập. Sự quần tụ dày đặc của các hòn đảo ở cự ly gần nhau đã tạo nên cảnh sắc trùng điệp khiến nơi đây được mệnh danh là "Vịnh Hạ Long của phương Nam".

Rừng ngập mặn hải đảo và rạn san hô nông
Nhờ nền đất phong hóa từ đá trầm tích cát kết giàu khoáng chất cùng lượng mưa nhiệt đới dồi dào, phần lớn các hòn đảo trong quần đảo Bà Lụa đều được bao phủ bởi thảm thực vật rừng nhiệt đới hải đảo xanh tốt. Trên sườn đồi của Hòn Heo, Hòn Ngang, Hòn Rể Lớn và cụm Ba Hòn Đầm, hệ thực vật phát triển gồm các loài cây gỗ chịu gió mặn như bàng biển, mù u, tra biển, gừa cổ thụ, tre rừng, trúc đá xen lẫn các loài cây ăn quả bản địa và thảo dược dân gian.
Điểm đặc biệt về sinh thái học của quần đảo Bà Lụa là sự phát triển của hệ sinh thái rừng ngập mặn hải đảo ngay tại các vũng đầm trũng kín sóng giữa các đảo như tại Hòn Đầm Đước, Hòn Đước và các eo vịnh của Hòn Heo. Các quần thụ cây đước đôi, cây vẹt, cây mắm mọc trên nền bùn cát pha sỏi cuội vừa cố định trầm tích ven đảo vừa cung cấp nguồn mùn hữu cơ cho thủy sinh vật. Phía ngoài rìa các bãi đá sỏi cuội ở độ sâu từ 1,5 đến 6 mét là hệ sinh thái rạn san hô nước nông và thảm cỏ biển, rong mơ phát triển trên nền đá ngầm.
Quần xã thủy sinh vật đáy trong vùng biển Kiên Lương
Được nuôi dưỡng bởi dòng nước ấm giàu dinh dưỡng từ vùng vịnh Ba Hòn đổ ra kết hợp với nền đáy sỏi đá trầm tích đa dạng của quần đảo Bà Lụa, vùng nước quanh xã đảo Sơn Hải là ngư trường thủy sản ven bờ trù phú bậc nhất của vùng biển Kiên Lương. Trong các khe đá ngầm và dưới thảm sỏi cuội ở lòng đầm nước nông là nơi cư trú của hàng chục loài động vật thân mềm hai mảnh vỏ, chân bụng và giáp xác.
Mỗi khi thủy triều rút xuống tại các bãi cạn của Ba Hòn Đầm, Hòn Nhum hay Hòn Rể, dọc theo các gờ cát sỏi xuất hiện nhiều loài hải sản tự nhiên như ốc nhảy, ốc vú nàng, ốc giác, sò huyết, sò lông, hào sữa bám trên ghềnh đá, cùng cua đá, ghẹ xanh, tôm tích và hải sâm. Các rạn đá trầm tích quanh quần đảo Bà Lụa còn là môi trường sinh trưởng lý tưởng của loài nhum biển (cầu gai đen) và loài cà xỉu vùng nước lợ và biển nông Kiên Lương — Hà Tiên, nguyên liệu làm nên thức đặc sản cà xỉu muối Hà Tiên. Ngoài ra, các vùng vịnh kín gió quanh Hòn Heo và Hòn Ngang còn thuận lợi cho nghề nuôi cá bớp, cá mú bằng lồng bè trên biển.
Giai thoại tên gọi và văn hóa biển tại quần đảo Bà Lụa
Không chỉ cuốn hút bởi địa mạo đá trầm tích và cảnh quan lội biển kỳ thú, quần đảo Bà Lụa còn lưu giữ những câu chuyện lịch sử giàu sức gợi về nguồn gốc tên gọi và mối liên kết văn hóa — lịch sử bền chặt với dải đất liền Kiên Lương, Hòn Đất, Hà Tiên anh hùng.
Dấu ấn lịch sử tên gọi Bình Trị và Bà Lụa
Trong lịch sử khai mở vùng đất cực Tây Nam Tổ quốc từ cuối thế kỷ mười bảy, đầu thế kỷ mười tám, khi Tổng trấn Mạc Cửu chiêu tập lưu dân lập nên bảy xã thôn của trấn Hà Tiên, vùng biển từ mũi Ba Hòn ra tới các đảo ngoài khơi đã là ngư trường quen thuộc của cư dân Việt, Hoa, Khmer. Trong các bản đồ hành chính và thư tịch cổ thời nhà Nguyễn, cụm đảo này được ghi chép với tên chữ Hán Việt mang ý nghĩa thái bình, yên trị là quần đảo Bình Trị. Bên cạnh tên gọi Bình Trị, tên gọi dân gian quần đảo Bà Lụa lại gắn liền với hai giai thoại lịch sử được ngư dân trên đảo Hòn Heo và vùng Ba Hòn truyền tụng qua nhiều thế hệ.
Giai thoại thứ nhất gắn liền với phong trào kháng chiến chống thực dân Pháp xâm lược vào nửa sau thế kỷ mười chín của vị anh hùng dân tộc Nguyễn Trung Trực. Tương truyền, để phục vụ cho cuộc kháng chiến lâu dài của nghĩa quân tại vùng Rạch Giá — Hà Tiên — Hòn Chông, có một người phụ nữ yêu nước đảm đang (được dân gian kính trọng gọi là Bà Lụa) đã ra lập cơ sở hậu cần bí mật trên đảo lớn Hòn Heo và tổ chức trồng dâu, nuôi tằm, dệt lụa, may quân trang tiếp tế cho nghĩa quân kháng Pháp. Giai thoại thứ hai lại kể rằng vào đầu thế kỷ hai mươi thời Pháp thuộc, có một vị quan chức người Pháp có vợ là người phụ nữ Việt gốc Hoa tên Lụa rất có uy tín trong vùng; khi lập sổ bộ điền địa khai thác các vườn dừa và ngư trường trên cụm đảo này, toàn bộ giấy tờ đều đứng tên bà Lụa nên người dân quen gọi là quần đảo Bà Lụa. Trên đảo Hòn Heo ngày nay vẫn còn ngôi miếu thờ Bà Lụa cổ kính dưới tán cây cổ thụ, nơi ngư dân thường đến thắp hương cầu mong thuận buồm xuôi gió.
Đời sống văn hóa làng chài và bảo tồn sinh thái
Trải qua các thời kỳ lịch sử đấu tranh bảo vệ Tổ quốc, vùng biển đảo xã đảo Sơn Hải và căn cứ Ba Hòn — Hòn Chông trong đất liền luôn là hậu phương — tiền tuyến gắn bó máu thịt với nhau, nối tiếp mạch nguồn quật khởi của vùng đất từng đi vào lịch sử và văn chương qua hình tượng nữ Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân Phan Thị Ràng (chị Sứ) tại Khu di tích lịch sử và thắng cảnh Hòn Đất Kiên Giang nằm ngay kế bên dải bờ biển Kiên Lương. Ngày nay, đời sống văn hóa của cộng đồng hơn sáu trăm hộ dân trên quần đảo Bà Lụa vẫn giữ trọn nét chân chất, hiếu khách và những phong tục truyền thống của ngư dân vùng biển Tây Nam:
- Tín ngưỡng thờ cúng thần biển và lễ hội làng chài: Trên đảo Hòn Heo, Hòn Ngang và Hòn Rể, cư dân duy trì các ngôi đình thần, miếu Bà Chúa Xứ, miếu Bà Lụa và Lăng Ông Nam Hải. Vào các dịp lễ Kỳ Yên cầu ngư đầu năm hay ngày vía Bà, ngư dân từ khắp các đảo nhỏ lại hội tụ về đảo lớn Hòn Heo để dâng lễ vật hải sản địa phương, cầu mong mưa thuận gió hòa và mùa biển bội thu.
- Nhịp sống ngư nghiệp truyền thống hòa quyện cùng thiên nhiên: Nhịp sinh hoạt trên quần đảo Bà Lụa gắn liền với con nước thủy triều lên xuống hàng ngày. Khi nước lớn, những đoàn ghe lưới ghẹ, tàu câu mực và thuyền chăm sóc lồng bè cá bớp rộn ràng trên mặt vịnh; khi nước ròng lộ ra các bãi đá sỏi cuội và gờ cát tại Ba Hòn Đầm, người dân lại mang giỏ tre đi bắt ốc, cào sò, gỡ nhum biển theo phương thức thủ công thân thiện với môi trường, bảo vệ sự tái tạo tự nhiên của nguồn lợi thủy sản.
- Bảo tồn nguyên vẹn hệ sinh thái quần đảo trầm tích: Nhờ mật độ xây dựng thấp và ý thức giữ gìn cảnh quan tự nhiên của cộng đồng cư dân tại Hòn Đầm Dương, Hòn Đầm Đước, Hòn Đầm Giếng và Hòn Heo, toàn bộ quần đảo vẫn bảo tồn được độ trong sạch của làn nước biển, những rặng dừa cổ thụ và các dải sỏi cuội nguyên sơ.
Trong tiến trình xây dựng hệ thống cơ sở dữ liệu số hóa về di sản thiên nhiên, lịch sử và văn hóa bản địa, chuyên trang An Giang NSSC đóng vai trò là nhịp cầu kết nối tri thức bách khoa chính thống tới cộng đồng độc giả và các nhà nghiên cứu trên cả nước. Với vẻ đẹp kỳ thú của hơn bốn mươi hòn đảo đá trầm tích nhấp nhô trên vùng biển Kiên Lương, những bãi đá sỏi cuội ngũ sắc lấp lánh và trải nghiệm lội bộ qua biển độc nhất vô nhị tại cụm Ba Hòn Đầm, quần đảo Bà Lụa mãi là viên ngọc sinh thái dịu êm và đầy tự hào nơi vùng biển Tây Nam của Tổ quốc.
NSSC An Giang
angiang.nssc.gov.vn là nền tảng công nghệ của NSSC đồng hành cùng cộng đồng khởi nghiệp sáng tạo tại An Giang.
Xem thêm các bài trong chuyên mục Địa điểm An Giang.
Bài liên quan
Rừng tràm Trà Sư - Tuyệt tác sinh thái ngập nước giữa lòng Thất Sơn
Rừng tràm Trà Sư trải rộng 845 ha tại Tịnh Biên, nổi bật với thảm bèo xanh mướt mùa nước nổi cùng hệ động thực vật ngập nước đặc hữu vùng Thất Sơn.
Miếu Bà Chúa Xứ núi Sam - Tuyệt tác kiến trúc tâm linh nơi biên viễn Tây Nam
Miếu Bà Chúa Xứ núi Sam là quần thể kiến trúc tâm linh tiêu biểu tại Châu Đốc, lưu giữ pho tượng đá sa thạch cổ và di sản tín ngưỡng thờ Mẫu Nam Bộ.
Kiểm nhận và đối soát hàng ký gửi tại điểm trải nghiệm An Giang
Kiểm nhận và đối soát hàng ký gửi tại điểm trải nghiệm An Giang: làm rõ trách nhiệm, quản lý từng lô, giảm tranh cãi và kiểm soát doanh thu thực nhận.



