Lễ hội Tao Đàn Chiêu Anh Các - Hồn thơ Nguyên tiêu gần ba thế kỷ nơi đất Hà Tiên
NSSC An GiangĐăng: Cập nhật lần cuối: 13 phút đọc

Mỗi độ trăng rằm tháng Giêng tỏa sáng trên mặt nước đầm Đông Hồ và vùng biển Tây Nam, lễ hội Tao Đàn Chiêu Anh Các lại mở ra không gian văn hiến thi ca rực rỡ tại mảnh đất trấn Hà Tiên cổ kính. Sự kiện văn hóa thường niên này tôn vinh di sản của thi đàn lớn thứ hai trong lịch sử văn học trung đại Việt Nam, kết nối mạch nguồn sáng tạo từ thế kỷ XVIII với đời sống đương đại.
Cội nguồn lịch sử hình thành lễ hội Tao Đàn Chiêu Anh Các
Sự ra đời của lễ hội Tao Đàn Chiêu Anh Các bắt nguồn từ bước ngoặt văn hóa trọng đại vào mùa xuân năm Bính Thìn 1736 nơi biên viễn Tây Nam. Tiếp nối công cuộc mở cõi của Đức Khai trấn Mạc Cửu, Tổng binh Đại Đô đốc Mạc Thiên Tích đã quy tụ các bậc danh nho phương Nam dựng nên một trung tâm văn chương lỗi lạc.
Khát vọng chấn hưng văn hiến nơi biên trấn phương Nam
Đầu thế kỷ XVIII, sau khi vùng đất Mang Khảm sáp nhập vào bản đồ Đại Việt dưới thời chúa Nguyễn Phúc Chu và mang tên Hà Tiên trấn, giao thương hàng hải tại đây phát triển phồn thịnh. Kế nghiệp cha giữ chức Tổng binh Đại Đô đốc năm 1735, học giả Mạc Thiên Tích nhận thức sâu sắc rằng một vùng biên thùy muốn bền vững lâu dài thì bên cạnh kinh tế và phòng thủ phải có nền tảng văn hiến vững chắc.
Giữa bối cảnh vùng đất mới còn thiếu trường quy khoa cử, ông mở trường dạy học miễn phí, chiêu hiền đãi sĩ và đón nhận văn nhân từ khắp Gia Định, Thuận Hóa, Quảng Nam tìm về hội tụ. Tư tưởng lấy văn chương giáo hóa nhân tâm đã thúc đẩy sự ra đời của thi đàn bên bờ biển Tây.
Sự kiện khai mở thi đàn rằm tháng Giêng 1736
Nhân dịp Tết Nguyên tiêu rằm tháng Giêng năm Bính Thìn 1736, dưới ánh trăng xuân soi bóng mặt đầm Đông Hồ, Tổng binh Mạc Thiên Tích dựng lầu Chiêu Anh Các và khai mở Tao Đàn Chiêu Anh Các với vai trò Tao đàn nguyên súy. Ban đầu, thi đàn quy tụ mười tám văn nhân tài danh được xưng tụng là Chiêu Anh Các thập bát anh, sau đó mở rộng lên ba mươi hai rồi ba mươi sáu danh sĩ cùng xướng họa.
Trong lịch sử văn học cổ điển dân tộc, tổ chức thi văn tại Hà Tiên được giới nghiên cứu đánh giá là tao đàn lớn thứ hai cả nước, chỉ đứng sau Tao Đàn Nhị Thập Bát Tú do vua Lê Thánh Tông sáng lập năm 1495. Từ những buổi bình văn dưới trăng Nguyên tiêu năm 1736, truyền thống hội thơ rằm tháng Giêng đã lưu truyền qua gần ba thế kỷ.
Kho tàng trước tác kinh điển của thi đàn xưa
Thành tựu rực rỡ nhất kết tinh từ thi đàn là tập thơ chữ Hán Hà Tiên thập vịnh khắc in năm Đinh Tỵ 1737, ngợi ca mười thắng cảnh thiên nhiên nơi biên thùy. Khởi đi từ mười bài thơ đề vịnh của Mạc Thiên Tích, ba mươi mốt thi hữu đã cùng họa vận, nâng tổng số tác phẩm lên ba trăm hai mươi bài thơ Đường luật trong bộ Hà Tiên thập cảnh toàn tập.
Bên cạnh văn chương chữ Hán, các văn nhân còn sáng tác tập Hà Tiên thập cảnh khúc vịnh bằng chữ Nôm cùng các thi tập Minh bột di ngư và Châu thị trinh liệt tặng ngôn. Những vần thơ khắc họa vẻ đẹp của Thạch Động Hà Tiên mây nhả ngọc, núi Đá Dựng Hà Tiên vách đá dựng đứng hay làn sóng êm ả nơi biển Mũi Nai Hà Tiên đã đưa cảnh sắc phương Nam vào trang sử văn học dân tộc.

Không gian văn hóa của lễ hội Tao Đàn Chiêu Anh Các
Hằng năm, lễ hội Tao Đàn Chiêu Anh Các được tổ chức trọng thể vào dịp Tết Nguyên tiêu từ ngày mười bốn đến rằm tháng Giêng âm lịch. Không gian lễ hội trải rộng trên nhiều địa điểm lịch sử gắn liền với dấu chân tiền nhân và cảnh sắc sơn thủy hữu tình của đô thị ven biển.
Không gian trưng bày tại nhà lưu niệm thi đàn
Tâm điểm của hoạt động trưng bày thi ca trong mùa lễ hội là công trình Nhà lưu niệm Tao Đàn Chiêu Anh Các cùng khuôn viên Nhà lưu niệm thi sĩ Đông Hồ và nữ sĩ Mộng Tuyết. Nhìn ra mặt nước thoáng đãng, công trình mang kiến trúc nhà sàn gỗ cổ truyền lợp ngói đỏ, chạm khắc tinh xảo và treo các bức hoành phi, câu đối thư pháp tôn vinh truyền thống hiếu học.
Bên trong không gian trưng bày lưu giữ nhiều bản rập mộc bản thơ văn cổ, tư liệu lịch sử về dòng họ Mạc cùng di cảo của nhóm Bàn Thành Tứ Hữu thế kỷ XX. Dịp rằm tháng Giêng, nơi đây trở thành điểm hội ngộ của các nhà nghiên cứu, câu lạc bộ thơ ca, nghệ nhân thư pháp và học sinh đến tìm hiểu cội nguồn văn hiến.
Mặt nước đầm Đông Hồ và thắng cảnh trăng rằm
Gắn liền với không gian lễ hội là đầm Đông Hồ, vùng thủy vực nước lợ rộng lớn nơi giao hòa giữa dòng sông Giang Thành và thủy triều vịnh Thái Lan. Trong mười cảnh đẹp cổ truyền được ngợi ca từ thế kỷ XVIII, thắng cảnh Đông Hồ Ấn Nguyệt tức trăng in bóng trên mặt đầm luôn giữ vị trí biểu tượng cho vẻ đẹp thanh khiết của vùng đất thi nhân.
Bốn bề mặt đầm được bao bọc bởi dãy núi Tô Châu ở phía đông nam, núi Ngũ Hổ ở phía bắc và núi Bình San ở phía tây, tạo nên thế đất sơn hoàn thủy tụ hiếm có. Khi trăng rằm tháng Giêng nhô cao trên đỉnh Tô Châu và rải ánh bạc xuống mặt nước phẳng lặng, toàn bộ bờ kè đầm Đông Hồ và công viên Trần Hầu biến thành sân khấu thực cảnh cho đêm hội Nguyên tiêu.
Quần thể di tích tâm linh trên núi Bình San
Song hành với không gian thơ ca bên bờ đầm, trục tâm linh của lễ hội kết nối trực tiếp lên Khu di tích lăng Mạc Cửu núi Bình San Hà Tiên. Tựa lưng vào sườn núi Bình San rợp bóng cổ thụ, quần thể bao gồm đền thờ họ Mạc (Trung Nghĩa Từ), lăng mộ Đức Khai trấn Mạc Cửu, mộ phần Tổng binh Mạc Thiên Tích cùng các bậc tiền hiền mở đất.
Hai hồ sen cổ phía trước đền thờ kết hợp hài hòa cùng không gian lễ hội ven đầm Đông Hồ tạo nên cấu trúc văn hóa hoàn chỉnh.
| Hạng mục thông tin | Nội dung chi tiết của di sản lễ hội | Ý nghĩa lịch sử và văn hóa tiêu biểu |
|---|---|---|
| Tên gọi chính thức | Lễ hội kỷ niệm ngày thành lập Tao Đàn Chiêu Anh Các | Tôn vinh thi đàn lớn thứ hai trong lịch sử văn học cổ điển Việt Nam |
| Niên đại khởi nguồn | Rằm tháng Giêng năm Bính Thìn 1736 | Đánh dấu gần ba thế kỷ truyền thống văn hiến tại biên viễn Tây Nam |
| Nhân vật sáng lập | Tổng binh Đại Đô đốc Mạc Thiên Tích (Mạc Thiên Tứ) | Quy tụ Chiêu Anh Các thập bát anh và mở rộng lên hơn ba mươi danh sĩ |
| Thời gian tổ chức | Ngày 14 đến 15 tháng Giêng âm lịch hằng năm | Khởi đầu mùa lễ hội xuân và ngày Thơ Việt Nam tại phương Nam |
| Không gian trung tâm | Núi Bình San, Nhà lưu niệm Tao Đàn Chiêu Anh Các và đầm Đông Hồ | Kết nối hài hòa giữa không gian tưởng niệm và thắng cảnh thiên nhiên |
| Tác phẩm cốt lõi | Hà Tiên thập vịnh, Hà Tiên thập cảnh khúc vịnh, Minh bột di ngư | Khẳng định chủ quyền văn hóa và vẻ đẹp mười thắng cảnh biên thùy |
| Hoạt động tiêu biểu | Lễ tế Sơn Xuyên, dâng hương họ Mạc, đêm thơ Nguyên tiêu, thả hoa đăng | Cố kết cộng đồng, bồi đắp truyền thống hiếu học và bảo tồn thi ca |
Nghi thức và hoạt động tại lễ hội Tao Đàn Chiêu Anh Các
Trải qua quá trình bồi đắp qua nhiều thế hệ, lễ hội Tao Đàn Chiêu Anh Các được định hình với cấu trúc gồm phần lễ cổ truyền trang nghiêm và phần hội văn hóa nghệ thuật phong phú. Mỗi nghi thức đều phản ánh sâu sắc đạo lý uống nước nhớ nguồn cùng cốt cách tao nhã của cư dân vùng đất văn vật.
Lễ tế trời đất và dâng hương đền thờ cổ
Phần lễ mở đầu bằng nghi thức tế trời đất tại nền đàn Sơn Xuyên và lễ dâng hương tưởng niệm tại đền thờ họ Mạc dưới chân núi Bình San vào sáng rằm tháng Giêng. Trong tiếng chuông trống nhạc lễ ngân vang, các vị bô lão và nhân dân địa phương trong trang phục áo dài khăn đóng thành kính dâng hương, hoa, trà, quả lên bàn thờ Đức Khai trấn Mạc Cửu cùng Tổng binh Mạc Thiên Tích.
Bài chúc văn xướng đọc ôn lại công lao mở đất lập trấn, tiếp nối bằng lễ dâng hương tại Nhà lưu niệm Tao Đàn Chiêu Anh Các tri ân các vị danh nho.

Đêm thơ Nguyên tiêu và không gian phố ông Đồ
Điểm nhấn nghệ thuật giàu cảm xúc nhất của phần hội là chương trình đêm thơ Nguyên tiêu tổ chức vào tối rằm tháng Giêng bên bờ đầm Đông Hồ. Trên sân khấu chính tại công viên Trần Hầu, các nghệ sĩ tái hiện hình tượng Tao đàn nguyên súy Mạc Thiên Tích cùng các tao nhân mặc khách năm xưa ngâm vịnh những vần thơ bất hủ trong tập Hà Tiên thập vịnh như Bình San Điệp Thúy, Thạch Động Thôn Vân hay Đông Hồ Ấn Nguyệt.
Dọc các tuyến đường ven đầm, không gian phố ông Đồ và đường sách lễ hội thu hút người dân thưởng lãm thư pháp chữ Hán và chữ Quốc ngữ. Những bức thư pháp viết lại câu thơ cổ ca ngợi quê hương cùng hoạt động trưng bày sách báo, ảnh tư liệu và giao lưu đờn ca tài tử Nam Bộ đã làm sống dậy bầu không khí tao nhã của vùng đất học.
Hội hoa đăng lung linh trên mặt đầm Đông Hồ
Khép lại chương trình nghệ thuật đêm rằm tháng Giêng là nghi thức thả hoa đăng cầu quốc thái dân an, mưa thuận gió hòa trên mặt nước đầm Đông Hồ. Hàng vạn chiếc đèn hoa sen được thắp sáng lung linh và thả trôi nhẹ nhàng theo làn nước thủy triều dưới ánh trăng Nguyên tiêu, tạo nên bức tranh ánh sáng huyền ảo dọc bờ kè trung tâm.
Bên cạnh nghi thức thả hoa đăng và diễu hành xe hoa, lễ hội còn tổ chức thả cá giống xuống đầm Đông Hồ nhằm tái tạo nguồn lợi thủy sản. Trong khuôn khổ ngày hội, không gian văn hóa ẩm thực và nghề truyền thống bản địa cũng được giới thiệu với sự hiện diện của bún kèn Hà Tiên, bún nhâm Hà Tiên, sản vật cà xỉu muối Hà Tiên hay tinh hoa nghề chế tác đồi mồi Hà Tiên.
Giá trị di sản văn hiến của lễ hội Tao Đàn Chiêu Anh Các
Trải qua gần ba thế kỷ thăng trầm của lịch sử, lễ hội Tao Đàn Chiêu Anh Các đã trở thành biểu tượng cho sức sống trường tồn của văn hiến Việt Nam nơi địa đầu biên giới Tây Nam. Những giá trị tư tưởng, lịch sử và thẩm mỹ của lễ hội vẫn đang tiếp tục tỏa sáng trong đời sống đương đại.
Dấu ấn khẳng định chủ quyền văn hóa biên cương
Sự ra đời của thi đàn năm 1736 và việc duy trì lễ hội kỷ niệm hằng năm mang ý nghĩa lịch sử sâu sắc trong tiến trình mở cõi về phương Nam. Nếu những công trình đào kênh, đắp lũy xác lập cột mốc địa lý trên thực địa thì hàng trăm bài thơ chữ Hán và chữ Nôm của các danh sĩ Chiêu Anh Các khắc họa từng ngọn núi, hang đá, đầm nước và tiếng chuông chùa đã xác lập chủ quyền văn hóa tinh thần trên vùng đất mới.
Những áng văn chương thấm đẫm tình yêu quê hương và khát vọng hòa bình giúp hậu thế ôn lại bài học gắn kết giữa bảo vệ biên cương và chấn hưng văn hóa.
Sức sống mạch nguồn thi ca từ cổ điển đến nay
Hiếm có vùng đất nào ở phương Nam duy trì được dòng chảy văn chương liên tục suốt ba trăm năm từ thời kỳ cổ điển thế kỷ XVIII sang thời kỳ cận hiện đại như mảnh đất này. Tinh thần của các bậc tiền nhân sáng lập thi đàn đã truyền cảm hứng cho sự hình thành Trí Đức Học Xá của thi sĩ Đông Hồ năm 1926 cùng nhóm văn chương Bàn Thành Tứ Hữu gồm Đông Hồ, Mộng Tuyết, Lư Khê và Trúc Hà.
Sự tồn tại bền bỉ của lễ hội qua từng mùa trăng Nguyên tiêu đã hun đúc nên cốt cách trọng chữ nghĩa, yêu thơ ca của cộng đồng cư dân bản địa:
- Gìn giữ ký ức lịch sử và di sản Hán Nôm phương Nam: Lễ hội thúc đẩy sưu tầm, dịch thuật và số hóa các văn bản thơ văn cổ thuộc hệ thống tác phẩm của thi đàn thế kỷ XVIII.
- Kết nối mạng lưới văn nghệ sĩ và học giả cả nước: Dịp rằm tháng Giêng trở thành ngày hội quy tụ các nhà thơ, nhà nghiên cứu khắp đồng bằng sông Cửu Long về giao lưu và tọa đàm học thuật.
- Bồi đắp nhân cách và truyền thống hiếu học cho thế hệ trẻ: Các hoạt động thi ngâm thơ, viết thư pháp, tìm hiểu lịch sử mười cảnh đẹp cổ truyền góp phần nuôi dưỡng tình yêu văn học.
Trong tiến trình xây dựng hệ cơ sở dữ liệu chuẩn hóa về văn hóa và lịch sử vùng Tây Nam Bộ, cổng thông tin An Giang NSSC luôn dành sự trân trọng đặc biệt đối với những di sản tinh thần kết tinh trí tuệ tiền nhân. Dưới ánh trăng rằm tháng Giêng soi bóng mặt đầm Đông Hồ lấp lánh hoa đăng, tiếng thơ ngân vang tại lễ hội Tao Đàn Chiêu Anh Các vẫn mãi là bản giao hưởng bất diệt ngợi ca tâm hồn nhân nghĩa, hiếu học và tình yêu non nước của con người phương Nam.
NSSC An Giang
angiang.nssc.gov.vn là nền tảng công nghệ của NSSC đồng hành cùng cộng đồng khởi nghiệp sáng tạo tại An Giang.
Xem thêm các bài trong chuyên mục Lễ hội An Giang.
Bài liên quan
Lễ hội đua bò Bảy Núi - Di sản văn hóa thể thao độc đáo của đồng bào Khmer An Giang
Lễ hội đua bò Bảy Núi diễn ra mỗi dịp lễ Sene Dolta tại Tri Tôn và Tịnh Biên An Giang, tái hiện nét văn hóa nông nghiệp sôi động của đồng bào Khmer Nam Bộ.
Lễ hội Nguyễn Trung Trực Rạch Giá - Hào khí anh hùng và không gian văn hóa nghĩa tình Nam Bộ
Lễ hội Nguyễn Trung Trực Rạch Giá diễn ra từ ngày 26 đến 28 tháng Tám âm lịch hằng năm, tôn vinh khí phách anh hùng dân tộc và nghĩa tình hào sảng phương Nam.
Lễ hội Vía Bà Chúa Xứ núi Sam - Di sản văn hóa phi vật thể nhân loại nơi biên viễn An Giang
Lễ hội Vía Bà Chúa Xứ núi Sam tại Châu Đốc quy tụ hàng triệu khách hành hương mỗi tháng Tư âm lịch với nghi thức rước tượng và tắm Bà cổ truyền.



