Lễ hội Vía Bà Chúa Xứ núi Sam - Di sản văn hóa phi vật thể nhân loại nơi biên viễn An Giang
NSSC An GiangĐăng: Cập nhật lần cuối: 14 phút đọc

Mỗi độ hạ về nơi vùng biên viễn Tây Nam Bộ, lễ hội Vía Bà Chúa Xứ núi Sam lại quy tụ hàng triệu tấm lòng thành kính từ khắp mọi miền đất nước hướng về chân Vĩnh Tế Sơn. Không chỉ giữ vai trò điểm tựa tâm linh trọng yếu của cư dân vùng châu thổ Cửu Long, kỳ đại lễ truyền thống này còn phản chiếu sinh động tiến trình khẩn hoang lập ấp, sự giao thoa văn hóa đa tộc người và đạo lý tri ân tiền nhân mở đất suốt hơn hai thế kỷ qua.
Cội nguồn tín ngưỡng của lễ hội Vía Bà Chúa Xứ núi Sam
Trải qua hơn hai trăm năm định hình dưới chân ngọn núi thiêng vùng Thất Sơn, lễ hội Vía Bà Chúa Xứ núi Sam mang lớp trầm tích lịch sử sâu dày của buổi đầu khai mở biên thùy Châu Đốc. Từ sinh hoạt tín ngưỡng dân gian mộc mạc của cư dân làng Vĩnh Tế xưa, mùa lễ vía đã vươn tầm thành di sản văn hóa mang giá trị nhân văn toàn cầu.
Huyền tích thỉnh tượng đá cổ trên đỉnh Vĩnh Tế Sơn
Khởi nguồn kỳ đại lễ gắn liền sự kiện cư dân bản địa phát hiện và rước pho tượng đá cổ từ đỉnh Vĩnh Tế Sơn xuống chân núi đầu thế kỷ mười chín. Theo tư liệu khảo cổ và ghi chép điền dã của nhà văn Sơn Nam, pho tượng thờ chính vốn là tác phẩm điêu khắc đá sa thạch hạt mịn cuối thế kỷ thứ sáu thuộc nền văn hóa Óc Eo. Pho tượng ngự trên bệ đá trầm tích giữa đỉnh núi Sam trước khi lưu dân người Việt đến khai phá phát hiện và tôn kính.
Theo truyền thuyết dân gian Châu Đốc, khi dân làng cử hàng chục thanh niên khỏe mạnh lên núi khiêng tượng xuống thờ phụng, pho tượng nặng trịch không suy chuyển. Qua lời chỉ dẫn phải chọn chín cô gái đồng trinh tắm gội thanh tịnh lên khiêng bằng đòn tre, pho tượng mới nhẹ nhàng di chuyển xuống sườn đông núi Sam rồi dừng lại an vị. Từ ngôi am tre lá thập niên 1820, qua sự đóng góp của phu nhân Châu Thị Tế — hiền nội danh thần Thoại Ngọc Hầu sau khi hoàn thành đào kênh Vĩnh Tế năm 1824 — công trình đã phát triển thành quần thể Miếu Bà Chúa Xứ núi Sam uy nghiêm.
Sự dung hợp tín ngưỡng thờ Mẫu của bốn dân tộc
Bản lĩnh văn hóa riêng biệt của hình tượng Bà Chúa Xứ tại An Giang nằm ở sự dung hợp tự nhiên, hòa bình giữa truyền thống tín ngưỡng của bốn cộng đồng Kinh, Khmer, Chăm và Hoa nơi ngã ba sông Hậu. Cư dân Việt đã tiếp nhận pho tượng thần cổ Phù Nam, tô đắp diện mạo và khoác áo bào thêu rồng phượng để tôn thờ như vị Thánh Mẫu chủ quản xứ sở.
Với đồng bào Khmer vùng Bảy Núi, tục thờ Bà gắn kết cùng tín ngưỡng thờ Neak Ta và nữ thần đất Preah Mae Thorani. Cộng đồng người Hoa tìm thấy sự đồng điệu với Thiên Hậu Thánh Mẫu qua hệ thống hoành phi câu đối chữ Hán thếp vàng, trong khi đồng bào Chăm dành sự tôn trọng đặc biệt cho không gian văn hóa núi Sam như biểu tượng đoàn kết láng giềng.
Cột mốc ghi danh di sản đại diện của nhân loại
Giá trị nhân văn của lễ hội Vía Bà Chúa Xứ núi Sam đã được khẳng định ở cả cấp độ quốc gia lẫn quốc tế. Năm 2001, sự kiện được công nhận là lễ hội cấp quốc gia và đến năm 2014 chính thức vào Danh mục Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia.
Ngày 4 tháng 12 năm 2024 tại Asunción, Paraguay, kỳ họp thứ 19 Ủy ban Liên Chính phủ Công ước 2003 của UNESCO đã chính thức ghi danh lễ hội Vía Bà Chúa Xứ núi Sam vào Danh sách Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại, tôn vinh không gian văn hóa cộng đồng gắn kết đa sắc tộc.
| Cột mốc và nghi lễ | Nội dung lịch sử hoặc nghi thức trọng tâm | Không gian thực hành | Ý nghĩa văn hóa di sản |
|---|---|---|---|
| Năm 1820 – 1824 | Thỉnh tượng đá sa thạch từ đỉnh núi Sam xuống lập miếu sau khi đào kênh Vĩnh Tế | Đỉnh Vĩnh Tế Sơn và chân núi Sam | Khởi nguồn tín ngưỡng thờ Chúa Xứ Thánh Mẫu |
| Năm 2014 | Ghi danh vào Danh mục Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia | Quần thể di tích núi Sam Châu Đốc | Khẳng định giá trị lễ hội truyền thống Nam Bộ |
| Ngày 4 tháng 12 năm 2024 | UNESCO ghi danh Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại | Kỳ họp thứ 19 tại Asunción, Paraguay | Tôn vinh giao thoa văn hóa Kinh - Khmer - Chăm - Hoa |
| Chiều 22 tháng Tư âm lịch | Cử hành lễ phục hiện rước tượng Bà từ bệ đá đỉnh núi xuống miếu | Nhà bia đỉnh núi Sam đến chánh điện | Tái hiện huyền tích chín thiếu nữ đồng trinh rước tượng |
| Đêm 23 rạng sáng 24 tháng Tư | Cử hành lễ tắm Bà bằng nước thơm thảo mộc và thay xiêm y mới | Hậu cung chánh điện Miếu Bà Chúa Xứ | Biểu trưng cho sự thanh tẩy thiêng liêng và cầu bình an |
| Ngày 24 đến 27 tháng Tư | Chuỗi lễ thỉnh sắc Thoại Ngọc Hầu, lễ Túc yết, lễ Xây chầu, lễ Chánh tế | Sơn Lăng, nhà võ ca và chánh điện miếu Bà | Kết nối thờ Mẫu với tri ân công thần mở cõi |
Không gian văn hóa của lễ hội Vía Bà Chúa Xứ núi Sam
Không chỉ gói gọn trong một khuôn viên đơn lẻ, lễ hội Vía Bà Chúa Xứ núi Sam mở ra không gian thực hành di sản bao trùm toàn bộ sườn và chân núi Vĩnh Tế Sơn. Sự kết nối giữa cảnh quan sơn thủy với quần thể kiến trúc cổ kính tạo nên bức tranh lễ hội vừa trang nghiêm vừa giàu sức sống.
Quần thể di tích tâm linh dưới chân núi Sam
Tâm điểm diễn ra nghi lễ là chánh điện và sân tiền đường ngôi miếu dưới chân núi Sam với kiến trúc tháp hoa sen ba tầng lợp ngói xanh ngọc bích. Phía trên đỉnh núi cao 284 mét là nhà bia lưu giữ bệ đá trầm tích cổ — điểm khởi phát của đoàn rước phục hiện mở màn mùa hội.
Đối diện cổng miếu là Lăng Thoại Ngọc Hầu núi Sam Châu Đốc (Sơn Lăng), nơi an nghỉ của danh thần Nguyễn Văn Thoại cùng nhị vị phu nhân Châu Thị Tế và Trương Thị Miệt. Sơn Lăng gắn kết chặt chẽ trong kịch bản nghi lễ qua tục rước bài vị công thần sang miếu chứng giám, liền kề với chùa Tây An núi Sam Châu Đốc và chùa Hang Phước Điền Tự núi Sam Châu Đốc.

Chu kỳ tổ chức đại lễ vào tháng Tư âm lịch
Theo nông lịch cổ truyền, lễ hội Vía Bà Chúa Xứ núi Sam diễn ra định kỳ từ ngày 22 đến 27 tháng Tư âm lịch hằng năm, lấy ngày 25 tháng Tư âm lịch làm ngày Chánh vía. Đây là thời điểm giao mùa khi mưa đầu hạ bắt đầu đổ xuống làm dịu nắng hạn, báo hiệu con nước sông Hậu chuẩn bị dâng phù sa cho vụ mùa mới.
Trước ngày mở hội, Ban Quý tế Lăng Miếu núi Sam cùng các bô lão am hiểu cổ lệ họp bàn phân công các tiểu ban phụ trách nghi lễ, lễ nhạc, hậu cần và trang hoàng cờ phướn rực rỡ dọc các tuyến đường dẫn vào chân Vĩnh Tế Sơn.
Hệ thống nghi thức trong lễ hội Vía Bà Chúa Xứ núi Sam
Linh hồn của di sản văn hóa tại Châu Đốc nằm ở hệ thống nghi thức tế lễ cổ truyền được thực hành tuần tự theo điển chế đình miếu Nam Bộ. Mỗi nghi tiết trong lễ hội Vía Bà Chúa Xứ núi Sam đều kết hợp hài hòa giữa âm nhạc ngũ âm, nghệ thuật hát bội và nghi thức tế tự trang trọng.
Lễ phục hiện rước tượng Bà từ bệ đá đỉnh núi
Mở đầu chính hội vào chiều 22 tháng Tư âm lịch là lễ phục hiện rước tượng Bà tái hiện huyền tích thỉnh tượng đá từ đỉnh Vĩnh Tế Sơn xuống miếu. Các bô lão trong Ban Quý tế Lăng Miếu núi Sam vận áo dài khăn đóng cùng đội lân sư rồng tập trung tại nhà bia bệ đá cổ trên đỉnh núi để dâng hương khấn cáo sơn thần và Thánh Mẫu.
Sau hồi chiêng trống vang vọng, pho tượng Bà được đặt lên chiếc kiệu sơn son thếp vàng kết hoa tươi. Chín thiếu nữ đồng trinh vận áo dài trắng tinh khôi cùng nâng đòn kiệu rước Bà từ đỉnh núi xuống chân núi trong tiếng nhạc ngũ âm và sự cung nghinh của hàng vạn người dân trước khi đưa tượng vào an vị tại chánh điện.

Nghi thức lễ tắm Bà và thay xiêm y lúc nửa đêm
Khoảnh khắc thiêng liêng nhất trong lễ hội Vía Bà Chúa Xứ núi Sam là nghi thức lễ tắm Bà (Lễ Mộc dục), cử hành lúc 24 giờ đêm 23 rạng sáng 24 tháng Tư âm lịch. Nguồn nước tắm Bà được nấu từ nước tinh khiết ngâm chín loài hoa tươi ngát hương như sen, lài, cúc, hồng, huệ cùng trầm hương và quế chi.
Đúng giờ giao canh nửa đêm, tấm màn nhung trước bệ thờ chính trong hậu cung được kéo khép lại. Nhóm phụ nữ cao niên đức độ dùng khăn bông trắng mới thấm nước hoa thơm lau nhẹ lên pho tượng đá sa thạch, sau đó khoác lên cốt tượng bộ áo bào, mão vàng, đai ngọc mới thêu kim tuyến lộng lẫy. Khi bức màn nhung mở ra trong tiếng chiêng trống rền vang, diện mạo uy nghi của Thánh Mẫu hiện ra giữa khói trầm nghi ngút.
Lễ thỉnh sắc Thoại Ngọc Hầu từ Sơn Lăng sang miếu
Chiều 24 tháng Tư âm lịch, tâm điểm lễ hội chuyển sang lễ thỉnh sắc Thoại Ngọc Hầu cùng nhị vị phu nhân từ Sơn Lăng sang an vị tại miếu Bà. Nghi lễ thể hiện đạo lý Uống nước nhớ nguồn, gắn kết lòng sùng kính Thánh Mẫu với sự tri ân bậc công thần đào kênh Thoại Hà, mở kênh Vĩnh Tế dưới triều vua Minh Mạng.
Đúng 15 giờ chiều, đoàn nghi lễ gồm các bô lão mặc áo thụng xanh, đội nhạc lễ, lân sư rồng và học trò lễ di chuyển từ miếu Bà sang Sơn Lăng. Bốn bài vị gồm bài vị Ngọc Hầu Nguyễn Văn Thoại, nhị vị phu nhân Châu Thị Tế, Trương Thị Miệt và Hội đồng được thỉnh lên long đình cung nghinh sang chánh điện miếu Bà an vị tại bàn thờ Tiền hiền, Hậu hiền.
- Lễ phục hiện rước tượng Bà: Chiều 22 tháng Tư âm lịch, tái hiện chín thiếu nữ đồng trinh khiêng kiệu rước tượng từ đỉnh núi Sam xuống miếu.
- Lễ tắm Bà (Lễ Mộc dục): Đêm 23 rạng sáng 24 tháng Tư âm lịch trong hậu cung với nước thơm nấu từ chín loài hoa tươi.
- Lễ thỉnh sắc Thoại Ngọc Hầu: Chiều 24 tháng Tư âm lịch, rước long đình mang bài vị danh thần Nguyễn Văn Thoại từ Sơn Lăng sang miếu.
- Lễ Túc yết và Lễ Xây chầu: Đêm 25 rạng sáng 26 tháng Tư âm lịch, dâng lễ vật truyền thống và đánh trống khai chầu hát bội tại nhà võ ca.
- Lễ Chánh tế và Lễ Hồi sắc: Sáng 26 và chiều 27 tháng Tư âm lịch, cử hành đại tế cổ truyền và đưa bài vị công thần về Sơn Lăng.
Nghi lễ Túc yết, Xây chầu hát bội và Chánh tế
Cao trào tế tự trong lễ hội Vía Bà Chúa Xứ núi Sam diễn ra khuya 25 rạng sáng 26 tháng Tư âm lịch với lễ Túc yết và lễ Xây chầu. Lúc 24 giờ đêm 25, các bô lão cử hành lễ Túc yết dâng heo trắng, xôi, trái cây và trà rượu, đọc chúc văn ca ngợi công đức Thánh Mẫu.
Ngay sau đó, không gian chuyển sang nhà võ ca cử hành lễ Xây chầu mở màn hát bội. Vị Chánh bái dùng cành dương liễu vảy nước Tịnh thủy tẩy tịnh không gian rồi đánh ba hồi trống Xây chầu khai màn tuồng cổ. Đến 4 giờ sáng 26 tháng Tư âm lịch, nghi thức lễ Chánh tế diễn ra trang trọng trước khi khép lại đại lễ bằng Lễ Hồi sắc chiều 27 tháng Tư âm lịch.
Giá trị cố kết cộng đồng của lễ hội Vía Bà Chúa Xứ núi Sam
Vượt lên khuôn khổ nghi thức tín ngưỡng định kỳ, lễ hội Vía Bà Chúa Xứ núi Sam đã trở thành biểu tượng văn hóa tinh thần nuôi dưỡng lòng nhân ái, sự bao dung và ý thức gắn kết cộng đồng tại Nam Bộ. Sức lan tỏa của lễ hội thể hiện ở sự chung tay tự nguyện của người dân trong việc gìn giữ di sản qua nhiều thế hệ.
Tinh thần tri ân tiền nhân mở cõi biên thùy Tây Nam
Giá trị nhân văn cốt lõi xuyên suốt kỳ đại lễ dưới chân núi Sam là sự kết hợp giữa tín ngưỡng thờ Mẫu với truyền thống tôn vinh những bậc tiền nhân có công khai phá, bảo vệ biên cương Tây Nam Tổ quốc. Mỗi nén hương dâng lên Chúa Xứ Thánh Mẫu luôn song hành cùng lòng biết ơn danh thần Nguyễn Văn Thoại, phu nhân Châu Thị Tế cùng hàng vạn dân binh đào kênh lịch sử.
Sợi dây tri ân tiền nhân đã xóa nhòa mọi khoảng cách, biến những ngày hội tháng Tư âm lịch dưới chân núi Sam thành ngày hội đại đoàn kết của tình đồng bào ấm áp, nơi mọi người cùng sẻ chia ước vọng về cuộc sống thanh bình và hướng thiện.
Bảo tồn nguyên bản nghi lễ dân gian vùng Thất Sơn
Sau khi được UNESCO ghi danh là Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại, công tác bảo tồn lễ hội càng được tỉnh An Giang và cộng đồng thực hiện bài bản. Các nghi thức lễ phục hiện rước tượng Bà, lễ tắm Bà, lễ thỉnh sắc Thoại Ngọc Hầu, lễ Túc yết, lễ Xây chầu và lễ Chánh tế đều được tư liệu hóa và truyền dạy cho thế hệ trẻ. Dịp về dự hội, du khách còn khám phá ẩm thực bản địa qua món bún cá Châu Đốc hay tri thức ủ chượp tại làng nghề làm mắm Châu Đốc. Trên hành trình số hóa di sản văn hiến, chuyên trang An Giang NSSC đóng vai trò cơ sở dữ liệu bách khoa tin cậy giúp công chúng thấu hiểu chiều sâu văn hóa vùng Thất Sơn.
Trải qua hơn hai thế kỷ trường tồn cùng nhịp đập của dòng sông Hậu hiền hòa, lễ hội Vía Bà Chúa Xứ núi Sam mãi là niềm tự hào to lớn của nhân dân An Giang trên bản đồ di sản nhân loại, kết nối quá khứ với hiện tại và hun đúc khát vọng hòa bình thịnh trị cho muôn đời sau.
NSSC An Giang
angiang.nssc.gov.vn là nền tảng công nghệ của NSSC đồng hành cùng cộng đồng khởi nghiệp sáng tạo tại An Giang.
Xem thêm các bài trong chuyên mục Lễ hội An Giang.
Bài liên quan
Lễ hội đua bò Bảy Núi - Di sản văn hóa thể thao độc đáo của đồng bào Khmer An Giang
Lễ hội đua bò Bảy Núi diễn ra mỗi dịp lễ Sene Dolta tại Tri Tôn và Tịnh Biên An Giang, tái hiện nét văn hóa nông nghiệp sôi động của đồng bào Khmer Nam Bộ.
Lễ hội Nguyễn Trung Trực Rạch Giá - Hào khí anh hùng và không gian văn hóa nghĩa tình Nam Bộ
Lễ hội Nguyễn Trung Trực Rạch Giá diễn ra từ ngày 26 đến 28 tháng Tám âm lịch hằng năm, tôn vinh khí phách anh hùng dân tộc và nghĩa tình hào sảng phương Nam.
Đường thốt nốt An Giang - Kết tinh vị ngọt thanh khiết từ rừng cây vùng Bảy Núi
Đường thốt nốt An Giang kết tinh từ dịch hoa cây thốt nốt vùng Bảy Núi qua bàn tay thắng đường thủ công của đồng bào Khmer tại Tri Tôn và Tịnh Biên.



