Bỏ qua đến nội dung

Làng dệt thổ cẩm Chăm Châu Phong - Tinh hoa sắc màu trên khung cửi ven sông Hậu

Nằm nép mình bên bờ sông Hậu thơ mộng, làng dệt thổ cẩm Chăm Châu Phong là cái nôi gìn giữ tri thức dệt sợi thủ công lâu đời của đồng bào Chăm An Giang, nơi từng đường thoi mũi chỉ kết tinh vẻ đẹp văn hóa và tâm hồn thuần hậu của người phụ nữ Chăm qua bao thế hệ.

NSSC An GiangĐăng: Cập nhật lần cuối: 11 phút đọc

Nghệ nhân Chăm dệt vải thổ cẩm trên khung cửi gỗ truyền thống bên nếp nhà sàn tại xã Châu Phong Tân Châu An Giang

Tọa lạc tại vùng đầu nguồn châu thổ sông Cửu Long, làng dệt thổ cẩm Chăm Châu Phong từ lâu đã vang danh khắp miền Tây Nam Bộ bởi những sản phẩm dệt tay mang đậm dấu ấn tâm linh và nghệ thuật tạo hình độc đáo. Tiếng lách cách đều đặn của con thoi trên khung cửi gỗ mộc mạc bên nếp nhà sàn truyền thống đã trở thành thanh âm quen thuộc, nuôi dưỡng biết bao tâm hồn và làm nên diện mạo văn hóa đặc sắc cho vùng đất Tân Châu trù phú.

Cội nguồn lịch sử của làng dệt thổ cẩm Chăm Châu Phong

Lịch sử hình thành làng nghề gắn liền với hành trình di cư và định cư lâu đời của cộng đồng Hồi giáo Chăm Islam tại vùng châu thổ sông Tiền và sông Hậu. Trải qua hơn một thế kỷ cộng cư hòa hiếu cùng các dân tộc Kinh, Hoa và Khmer, nghề dệt vải thổ cẩm đã trở thành biểu tượng thiêng liêng lưu giữ bản sắc tộc người.

Dấu ấn định cư bên dòng sông Hậu hiền hòa

Vào khoảng giữa thế kỷ mười chín, cộng đồng người Chăm theo dòng sông Mê Kông xuôi về phương Nam và dừng chân lập ấp tại khu vực xã Châu Phong thuộc thị xã Tân Châu ngày nay. Nơi đây có địa thế bán cù lao màu mỡ, phía trước là dòng sông Hậu bao bọc quanh năm chở nặng phù sa, tạo điều kiện thuận tiện cho việc giao thương đường thủy và trao đổi hàng hóa với các vùng lân cận.

Tại các ấp Phũm Soài, Châu Giang, người dân đã xây dựng những nếp nhà sàn truyền thống bằng gỗ sao, gỗ căm xe cao ráo để thích ứng với quy luật con nước nổi hàng năm. Ngay từ những ngày đầu khẩn hoang, bên cạnh việc đánh bắt cá tôm và trồng trọt, phụ nữ Chăm đã mang theo chiếc khung cửi cổ truyền từ quê cũ để dệt nên những tấm vải phục vụ nhu cầu may mặc hàng ngày và các nghi lễ tôn giáo trang nghiêm, hình thành nên nền móng vững chắc cho làng dệt thổ cẩm Chăm Châu Phong.

Tri thức dân gian truyền đời qua nhiều thế hệ

Trong quan niệm truyền thống của người Chăm An Giang, nghề dệt không đơn thuần là phương kế mưu sinh mà còn là thước đo phẩm hạnh, sự khéo léo và đức tính nhẫn nại của người phụ nữ. Ngay từ khi còn là những thiếu nữ mười hai, mười ba tuổi, các cô gái Chăm đã được bà và mẹ dạy cho cách quay sợi, mắc cửi, đạp bàn đạp và luồn con thoi thoăn thoắt.

Trước khi bước vào ngưỡng cửa hôn nhân, mỗi người con gái Chăm đều phải tự tay dệt hoàn chỉnh một bộ trang phục cưới lộng lẫy và những tấm khăn choàng tinh xảo để dâng tặng cho gia đình chồng. Nhờ quy chuẩn khắt khe và niềm tự hào sâu sắc ấy, tri thức dân gian về nghề dệt không hề bị mai một mà được truyền khẩu, truyền ngón tay liên tục qua nhiều thế hệ, tạo nên sức sống bền bỉ cho di sản thủ công này.

Nghệ nhân Chăm bên khung cửi gỗ truyền thống đang dệt vải thổ cẩm tại xã Châu Phong Tân Châu
Nghệ nhân Chăm bên khung cửi gỗ truyền thống đang dệt vải thổ cẩm tại xã Châu Phong Tân Châu

Không gian lao động tại làng dệt thổ cẩm Chăm Châu Phong

Bước chân vào làng Chăm Châu Phong, du khách như lạc vào một không gian tĩnh lặng, thanh bình mang đậm dấu ấn Á Đông cổ kính. Từng góc sân, gầm nhà sàn đều trở thành phân xưởng dệt thủ công ngập tràn ánh sáng thiên nhiên và hương thơm ngai ngái của sợi bông mới dệt.

Khung cửi gỗ mộc mạc dưới nếp nhà sàn truyền thống

Khác với các xưởng dệt công nghiệp hiện đại, không gian chế tác của làng dệt thổ cẩm Chăm Châu Phong nằm trọn vẹn dưới những khoảng gầm nhà sàn thoáng mát. Nơi đây đặt những chiếc khung cửi gỗ mộc mạc được chế tác thủ công từ các loại gỗ rừng dẻo dai. Cấu tạo khung cửi bao gồm trục cuốn sợi, giàn go, bàn đạp chân, khung chao và những con thoi gỗ bóng loáng nhẵn thín qua hàng chục năm sử dụng.

Người nghệ nhân ngồi dệt trong tư thế khoan thai, hai chân nhịp nhàng đạp bàn đạp để tách các sợi dọc, hai tay thoăn thoắt đẩy con thoi mang sợi ngang luồn qua lại rồi dùng tay dập mạnh khung chao để nén chặt từng đường chỉ. Tiếng lách cách gõ nhịp đều đặn hòa cùng tiếng gió xào xạc qua tán dừa tạo nên một bản hòa âm lao động mộc mạc, thấm đượm phong vị làng quê Nam Bộ.

Nguyên liệu sợi tự nhiên và bí quyết nhuộm màu cỏ cây

Để tạo nên những tấm vải có độ bền bỉ cùng thời gian, nghệ nhân Châu Phong rất chú trọng đến khâu tuyển chọn nguyên liệu. Ban đầu, bà con sử dụng sợi bông tự nhiên tự trồng trên bãi bồi ven sông rồi se sợi thủ công. Sau này, sợi tơ tằm thượng hạng lấy từ vùng đất lân cận như làng lụa Mỹ A Tân Châu và sợi chỉ công nghiệp loại tốt cũng được kết hợp để tăng độ mềm mại, óng ả cho sản phẩm.

Đặc biệt, kỹ thuật nhuộm màu tự nhiên từ vỏ cây, củ quả và lá rừng là bí quyết độc đáo của người thợ Chăm. Màu vàng óng được chiết xuất từ củ nghệ và vỏ cây hoàng đằng, màu đỏ ấm lấy từ hạt điều nhuộm hoặc vỏ cây vang, màu đen tuyền từ trái mặc nưa giã nhuyễn, còn màu xanh lục dịu mắt lấy từ lá chàm ủ men. Vải sau khi nhuộm được phơi trên những bãi cỏ sạch dưới nắng vàng phương Nam, giúp màu sắc thấm sâu vào từng thớ sợi, không phai màu khi giặt và an toàn tuyệt đối cho người mặc.

Hạng mục sản phẩmChất liệu và kỹ thuật dệtHọa tiết hoa văn tiêu biểuÝ nghĩa văn hóa và ứng dụng
Sà rông truyền thốngSợi tơ tằm dệt trơn phối sợi màuHoa văn ca rô, răng cưa viền gấuTrang phục mặc hàng ngày và đi lễ thánh đường
Khăn rằn Chăm (Mat’ra)Sợi bông tự nhiên dệt hoa văn nổiHọa tiết mặt võng, hình thoi đồng hồ cátKhăn trùm đầu trang nhã của phụ nữ Chăm Islam
Áo dài Chầm cổ truyềnVải thổ cẩm mềm dệt chỉ kim tuyếnHoa văn dây leo, nụ hoa cúc cách điệuLễ phục mặc trong đám cưới và lễ hội truyền thống
Túi xách và ví thổ cẩmVải dệt sợi thô phối hoa văn kỷ hàHọa tiết lồng đèn, ô bàn cờ đa sắcQuà lưu niệm văn hóa phục vụ khách tham quan
Tấm thảm trang tríDệt kết hợp thêu tay chỉ màuBiểu tượng vầng trăng khuyết và ngôi saoTreo trang trọng nơi phòng khách nhà sàn Chăm

Nghệ thuật tạo hình của làng dệt thổ cẩm Chăm Châu Phong

Nghệ thuật tạo hình trên từng tấm thổ cẩm Chăm là sự kết hợp nhuần nhuyễn giữa trí tưởng tượng phong phú, mắt thẩm mỹ tinh tế và triết lý nhân sinh quan sâu sắc của cư dân Hồi giáo Nam Bộ.

Kỹ thuật dệt hoa văn hình học và biểu tượng tâm linh

Khác biệt lớn nhất của làng dệt thổ cẩm Chăm Châu Phong so với các làng thổ cẩm Tây Nguyên hay Tây Bắc nằm ở hệ thống hoa văn thổ cẩm mang đậm phong cách kỷ hà và biểu tượng tâm linh Islam giáo. Do giáo lý Hồi giáo kiêng kỵ việc khắc họa trực diện hình ảnh con người hay muông thú, nghệ nhân Chăm đã cách điệu hóa thiên nhiên thành những mô típ hình học trừu tượng đầy quyến rũ.

Những mô típ hoa văn phổ biến nhất bao gồm hình mặt võng tượng trưng cho tình mẫu tử bao la, hình con thoi cách điệu gợi nhớ cội nguồn nghề nghiệp, hình lồng đèn soi sáng trí tuệ và hình răng cưa biểu đạt sự kiên cường trước sóng gió cuộc đời. Để dệt được các họa tiết phức tạp này, người thợ phải đếm từng sợi chỉ dọc, luồn sợi hoa văn bằng tay với độ chuẩn xác tuyệt đối, chỉ cần sai một sợi chỉ là phải gỡ ra dệt lại từ đầu.

Nét độc đáo của trang phục sà rông và khăn rằn

Từ đôi bàn tay tài hoa của các nghệ nhân, hàng vạn sản phẩm trang phục độc đáo đã ra đời. Tiêu biểu nhất là chiếc sà rông rực rỡ sắc màu được cả nam và nữ sử dụng trong sinh hoạt thường nhật. Sà rông của nam giới thường mang gam màu trầm ấm với họa tiết kẻ sọc ca rô khỏe khoắn, trong khi sà rông nữ lại lung linh những đường viền thêu chỉ vàng chỉ bạc uốn lượn mềm mại.

Bên cạnh sà rông, chiếc khăn rằn Chăm hay còn gọi là khăn Mat’ra là vật bất ly thân của người phụ nữ khi ra khỏi nhà hay bước vào thánh đường Hồi giáo. Chiếc khăn vải trắng hoặc đen dệt hoa văn ren viền chung quanh khẽ phủ qua mái tóc, tôn lên nét duyên dáng, e ấp và kín đáo đặc trưng. Vẻ đẹp ấy hòa quyện hoàn hảo trong các dịp trọng đại như lễ hội Roya Haji và tháng chay Ramadan của đồng bào Chăm Islam An Giang, nơi hương vị các món ăn như cơm nị cà púa của người Chăm An Giang làm say lòng người.

Không gian nhà sàn thanh bình của đồng bào Chăm tại xã Châu Phong Tân Châu bên dòng sông Hậu
Không gian nhà sàn thanh bình của đồng bào Chăm tại xã Châu Phong Tân Châu bên dòng sông Hậu

Sức sống đương đại của làng dệt thổ cẩm Chăm Châu Phong

Trước xu thế hội nhập và sự phát triển mạnh mẽ của ngành công nghiệp dệt may, làng nghề truyền thống Châu Phong không hề thu mình lại mà chủ động chuyển mình thích ứng, tìm kiếm những hướng đi mới để di sản mãi mãi tỏa sáng.

Điểm sáng du lịch cộng đồng vùng biên viễn An Giang

Trong những năm gần đây, làng dệt thổ cẩm Chăm Châu Phong đã trở thành điểm sáng tiêu biểu trong bản đồ du lịch văn hóa cộng đồng của tỉnh An Giang. Du khách từ khắp mọi miền đất nước và bạn bè quốc tế khi xuôi thuyền qua dòng sông Châu Đốc hay dọc theo tuyến kênh Vĩnh Tế lịch sử đều không quên ghé thăm ấp Phũm Soài để chiêm ngưỡng khung cảnh thanh bình.

Đến đây, du khách được trực tiếp ngồi thử vào khung cửi dệt vải, lắng nghe các nghệ nhân chia sẻ về ý nghĩa từng hoa văn, đồng thời chọn mua những sản phẩm thổ cẩm thủ công tinh xảo về làm quà lưu niệm. Làng nghề cũng nằm trong chuỗi kết nối di sản gắn liền với các danh thắng nổi tiếng như núi Cấm An Giang và các làng nghề lâu đời khác như vùng sản xuất mắm Châu Đốc An Giang, tạo nên một bức tranh du lịch trải nghiệm đa sắc màu được giới thiệu rộng rãi tại An Giang NSSC.

Nỗ lực bảo tồn di sản thủ công quý báu

Chính quyền địa phương cùng các hợp tác xã làng nghề đã triển khai nhiều chương trình hành động thiết thực nhằm hỗ trợ nghệ nhân vốn vay, mở các lớp truyền dạy nghề cho thế hệ trẻ và xúc tiến thương mại tại các hội chợ triển lãm thủ công mỹ nghệ trong và ngoài nước. Các nhà thiết kế thời trang hiện đại cũng tích cực phối hợp cùng nghệ nhân địa phương để đưa chất liệu thổ cẩm Chăm vào các bộ sưu tập thời trang ứng dụng cao cấp.

Sự kết hợp hài hòa giữa kỹ nghệ thủ công truyền thống với tư duy thẩm mỹ hiện đại đã mở ra hướng đi bền vững cho làng nghề. Dù cuộc sống có hiện đại đến đâu, những đường thoi rộn rã tại làng dệt thổ cẩm Chăm Châu Phong vẫn sẽ mãi tiếp nối, dệt nên những sắc màu rực rỡ và giữ trọn hồn cốt văn hóa ngàn đời của đồng bào Chăm bên dòng sông Hậu hiền hòa.

Chia sẻ:
AC

NSSC An Giang

angiang.nssc.gov.vn là nền tảng công nghệ của NSSC đồng hành cùng cộng đồng khởi nghiệp sáng tạo tại An Giang.

Xem thêm các bài trong chuyên mục Làng nghề An Giang.

Bài liên quan

Bài viết mới nhất