Bỏ qua đến nội dung

Lễ hội Nguyễn Trung Trực Rạch Giá - Hào khí anh hùng và không gian văn hóa nghĩa tình Nam Bộ

Được ghi danh vào Danh mục Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia năm 2023, lễ hội Nguyễn Trung Trực Rạch Giá là biểu tượng sáng ngời của đạo lý uống nước nhớ nguồn và tinh thần cố kết cộng đồng tự nguyện tại vùng ven biển Tây Nam Tổ quốc.

NSSC An GiangĐăng: Cập nhật lần cuối: 13 phút đọc

Nghi thức dâng hương và biểu diễn trống hội dưới chân tượng đài trong lễ hội Nguyễn Trung Trực Rạch Giá

Mỗi độ thu về vào những ngày cuối tháng Tám âm lịch, hàng triệu người dân từ khắp các tỉnh thành đồng bằng sông Cửu Long lại tề tựu về bên bờ biển Tây để hòa mình vào không gian thành kính của lễ hội Nguyễn Trung Trực Rạch Giá. Không chỉ là kỳ đại lễ tưởng niệm bậc anh hùng áo vải đã hiến dâng trọn đời cho nền độc lập dân tộc, sự kiện văn hóa truyền thống này còn tỏa sáng vẻ đẹp nhân văn hào sảng của tình người phương Nam qua hàng trăm năm lịch sử.

Cội nguồn lịch sử của lễ hội Nguyễn Trung Trực Rạch Giá

Sự hình thành và lan tỏa của lễ hội Nguyễn Trung Trực Rạch Giá bắt nguồn từ lòng ngưỡng mộ sâu sắc của nhân dân Nam Bộ trước khí phách trung dũng và chiến công hiển hách của vị thủ lĩnh nghĩa quân chống thực dân nửa cuối thế kỷ mười chín. Từ những nén hương tưởng niệm âm thầm của cư dân vạn chài thuở ban đầu, mạch nguồn tri ân ấy đã kết tinh thành đại lễ truyền thống quy mô bậc nhất vùng biển Tây Nam.

Khí phách người anh hùng áo vải trên sông Nhựt Tảo

Nhân vật trung tâm được suy tôn trong đại lễ là Anh hùng dân tộc Nguyễn Trung Trực (tên thật Nguyễn Văn Lịch, sinh năm 1838), người con ưu tú xuất thân từ gia đình chài lưới tại hạ lưu sông Vàm Cỏ. Khi thực dân Pháp xâm lược Gia Định năm 1859, người thanh niên Nguyễn Trung Trực đã sớm tập hợp nông dân, ngư dân yêu nước đứng lên lập đội nghĩa binh bảo vệ quê hương.

Ngày 10 tháng 12 năm 1861, tên tuổi ông vang dội khắp lục tỉnh Nam Kỳ với chiến công đánh chìm tàu Pháp trên sông Nhựt Tảo và đánh chiếm đồn Kiên Giang của Nguyễn Trung Trực. Bằng những chiếc ghe bầu chở lúa ngụy trang khéo léo, đội nghĩa quân cảm tử do ông chỉ huy đã áp sát, phóng hỏa đốt cháy tiểu hạm L'Espérance tại vàm Nhựt Tảo, chiến thắng được danh sĩ Huỳnh Mẫn Đạt khắc họa bất tử trong thơ văn.

Trận tập kích đồn Kiên Giang và lời thề bất hủ

Sau khi ba tỉnh miền Tây Nam Kỳ rơi vào tay quân Pháp năm 1867, Nguyễn Trung Trực rút về lập căn cứ tại Hòn Chông rồi tiến ra Rạch Giá. Đêm 15 rạng sáng 16 tháng 6 năm 1868, ông chỉ huy nghĩa quân bất ngờ tập kích và hạ đồn Kiên Giang, làm chủ trung tâm Rạch Giá suốt năm ngày đêm. Đây là lần đầu tiên một lực lượng nghĩa quân dân binh tiêu diệt gọn đồn binh đặt tại lỵ sở cấp tỉnh của đối phương.

Trước cuộc phản kích quy mô lớn, ông rút lực lượng ra lập căn cứ trên đảo Phú Quốc. Để cứu sinh mạng nghĩa quân và bá tánh trên đảo, tháng 9 năm 1868 ông chấp nhận tự nộp mình. Ngày 27 tháng 10 năm 1868 tại chợ Rạch Giá, trước lúc hy sinh ở tuổi ba mươi, người anh hùng đã dõng dạc tuyên bố câu nói bất hủ khẳng định ý chí độc lập kiên cường rằng bao giờ người Tây nhổ hết cỏ nước Nam thì mới hết người Nam đánh Tây.

Từ ngôi miếu thờ dân gian đến di sản quốc gia

Ngay sau ngày vị anh hùng hy sinh tại Rạch Giá, người dân địa phương và ngư dân vùng biển Tây đã bí mật thờ cúng bài vị của ông bên trong ngôi đền thờ Nam Hải Đại Tướng Quân bên bờ sông Kiên. Hàng năm, nhân dân lấy các ngày 26, 27 và 28 tháng Tám âm lịch làm ngày giỗ chung của cộng đồng.

Qua các đợt trùng tu lớn từ năm 1964 đến 1970, ngôi miếu nhỏ ven sông Kiên xưa đã phát triển thành quần thể Đền thờ Nguyễn Trung Trực Rạch Giá Kiên Giang bề thế, xếp hạng Di tích lịch sử – văn hóa cấp quốc gia năm 1988. Ngày 2 tháng 2 năm 2023, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch chính thức ghi danh lễ hội Nguyễn Trung Trực Rạch Giá vào Danh mục Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia.

Cột mốc và nghi thứcSự kiện lịch sử hoặc nội dung thực hành lễ hộiKhông gian diễn raÝ nghĩa văn hóa và lịch sử
Ngày 10 tháng 12 năm 1861Nghĩa quân lập chiến công đốt tàu L'Espérance trên sông Nhựt TảoLưu vực vàm sông Nhựt TảoMở đầu trang sử oanh liệt của người anh hùng áo vải
Ngày 16 tháng 6 năm 1868Cuộc tập kích bất ngờ hạ đồn Kiên Giang và làm chủ Rạch GiáĐồn Kiên Giang và lỵ sở Rạch GiáChiến công gắn kết tên tuổi cụ Nguyễn với đất Rạch Giá
Ngày 2 tháng 2 năm 2023Ghi danh lễ hội là Di sản văn hóa phi vật thể quốc giaQuần thể Đình thần Nguyễn Trung TrựcTôn vinh đạo lý nhớ nguồn và văn hóa cộng đồng tự nguyện
Ngày 26 tháng Tám âm lịchDâng hương tại Công viên Tượng đài, lễ thượng đại kỳ và khai mạcCông viên Tượng đài và sân Đình thầnMở màn kỳ đại lễ tưởng niệm trang nghiêm, hào hùng
Ngày 27 tháng Tám âm lịchCử hành lễ tế Đàn cả, dâng hương chánh giỗ và lễ rước sắc phongChánh điện Đình thần và phố Rạch GiáTái hiện nghi thức tế tự cổ truyền đình thần Nam Bộ
Ngày 26 đến 28 tháng TámHoạt động của hệ thống trại cơm từ thiện và võng nghỉ miễn phíKhuôn viên đình và cửa biển Rạch GiáBiểu trưng cho tinh thần tương thân tương ái phương Nam

Không gian văn hóa của lễ hội Nguyễn Trung Trực Rạch Giá

Mỗi mùa lễ giỗ tháng Tám âm lịch, toàn bộ khu vực trung tâm đô thị ven biển Rạch Giá lại trở thành không gian văn hóa cộng đồng rộng mở. Sự kết nối giữa kiến trúc đình thần cổ kính bên cửa sông Kiên với quảng trường tượng đài thoáng đãng tạo nên trục hành lễ trang trọng đón bước chân hàng triệu người dân thập phương.

Quần thể đình thờ rợp bóng cổ thụ bên bờ biển Tây

Tâm điểm diễn ra hoạt động tế tự của lễ hội Nguyễn Trung Trực Rạch Giá là khuôn viên ngôi đình thần bên bờ sông Kiên đổ ra vịnh biển Rạch Giá. Quần thể kiến trúc xây dựng theo bố cục chữ Tam truyền thống gồm Võ ca, Võ quy và Chánh điện dưới mái ngói âm dương đỏ thắm uốn cong hình lưỡng long chầu nguyệt, bao quanh là hàng cây cổ thụ trăm năm tuổi.

Bên trong chánh điện sơn son thếp vàng, pho tượng đồng của Anh hùng dân tộc Nguyễn Trung Trực đặt uy nghiêm tại khám thờ trung tâm, hai bên thờ Phó cơ Nguyễn Hiền Điều, Phó lãnh binh Lâm Quang Ky cùng các vị Tiền hiền, Hậu hiền và nghĩa quân. Trong khuôn viên đình còn có phòng trưng bày lịch sử và phòng khám Đông y Nam dược từ thiện, kết nối với Công viên Tượng đài Nguyễn Trung Trực gần bờ biển.

Đông đảo nhân dân và đoàn nghi lễ trang nghiêm thực hiện nghi thức rước kiệu trên thảm đỏ trong lễ hội Nguyễn Trung Trực Rạch Giá
Đông đảo nhân dân và đoàn nghi lễ trang nghiêm thực hiện nghi thức rước kiệu trên thảm đỏ trong lễ hội Nguyễn Trung Trực Rạch Giá

Thời khắc mở hội cuối tháng Tám âm lịch hằng năm

Theo truyền thống hơn một thế kỷ rưỡi qua, lễ hội Nguyễn Trung Trực Rạch Giá diễn ra chính thức trong ba ngày 26, 27 và 28 tháng Tám âm lịch hằng năm. Ngay từ đầu tháng Tám âm lịch, hàng ngàn người dân tình nguyện từ vùng đệm Vườn quốc gia U Minh Thượng, Tân Hiệp, Châu Thành hay các tỉnh miền Tây đã tề tựu về đình dựng trại, góp gạo và rau củ chuẩn bị cho đại lễ.

Trong tâm thức người dân miền Tây, việc về Rạch Giá dự lễ giỗ cụ Nguyễn vào cuối tháng Tám âm lịch giống như ngày trở về ngôi nhà chung dự đám giỗ của bậc tiền nhân ruột thịt. Sự chuẩn bị của Ban Bảo vệ Di tích cùng chính quyền địa phương luôn bảo đảm đón tiếp hàng triệu lượt khách chu đáo và ấm áp nghĩa tình.

Hệ thống nghi thức trong lễ hội Nguyễn Trung Trực Rạch Giá

Giá trị cốt lõi giúp lễ hội Nguyễn Trung Trực Rạch Giá được vinh danh là Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia nằm ở sự kết hợp giữa hệ thống nghi lễ cổ truyền trang nghiêm của đình thần Nam Bộ với các hoạt động văn hóa nghệ thuật dân gian đặc sắc. Mỗi nghi thức đều được thực hành với lòng thành kính hướng về bậc tiền nhân.

Nghi lễ thượng đại kỳ, dâng hương và rước sắc phong

Mở đầu chuỗi nghi thức chính thống vào sáng sớm 26 tháng Tám âm lịch là lễ dâng hương tại Công viên Tượng đài và lễ thượng đại kỳ trước sân Đình thần Nguyễn Trung Trực. Trong tiếng nhạc lễ ngũ âm hòa cùng trống hội vang dội vùng cửa biển, lá đại kỳ thêu chữ vàng uy nghiêm được kéo lên đỉnh cột cờ, báo hiệu kỳ đại lễ bắt đầu.

Tiếp nối là lễ rước sắc phong và diễu hành kiệu thỉnh linh vị qua các tuyến phố chính của Rạch Giá. Đoàn rước gồm các bô lão trong Ban Quý tế vận áo dài thụng xanh, đội lân sư rồng, đội nhạc lễ và học trò lễ cầm cờ ngũ sắc, chấp kích, lọng vàng cùng hàng ngàn người dân nối dài tôn vinh khí phách kiên trung của người anh hùng.

Lễ tế Đàn cả trang nghiêm và diễn xướng truyền thống

Tâm điểm thiêng liêng nhất của phần Lễ diễn ra vào khuya 26 rạng sáng 27 tháng Tám âm lịch với Lễ Túc yết và lễ tế Đàn cả tại chánh điện đình thần. Trước bàn thờ trung tâm rực sáng ánh nến, các vị Chánh bái, Bồi bái cùng đội học trò lễ thực hiện tuần tự các nghi tiết dâng hương, ba tuần dâng rượu, dâng trà và đọc chúc văn tưởng niệm công đức Anh hùng dân tộc Nguyễn Trung Trực cùng các nghĩa binh.

Song hành cùng phần Lễ là phần Hội đậm bản sắc miền Tây Nam Bộ. Tối 26 tháng Tám âm lịch, chương trình nghệ thuật sân khấu hóa tái hiện hào hùng chiến công đốt tàu L'Espérance trên sông Nhựt Tảo và trận hạ đồn Kiên Giang năm 1868. Không gian lễ hội còn rộn ràng với hát bội tại nhà võ ca, Đờn ca tài tử Nam Bộ, hội đèn hoa đăng trên sông Kiên và đua thuyền truyền thống.

  • Lễ thượng đại kỳ và dâng hương: Sáng 26 tháng Tám âm lịch tại Công viên Tượng đài và sân đình, mở màn trang trọng cho ba ngày đại lễ.
  • Lễ rước sắc phong cổ truyền: Đoàn kiệu long đình, học trò lễ, nhạc ngũ âm và lân sư rồng diễu hành tôn vinh công đức vị anh hùng dân tộc.
  • Lễ Túc yết và Lễ tế Đàn cả: Nghi thức tế tự trọng tâm tại chánh điện với ba tuần dâng rượu và đọc chúc văn tri ân tiền nhân.
  • Diễn xướng nghệ thuật và hội hoa đăng: Sân khấu hóa lịch sử, hát bội cổ truyền, Đờn ca tài tử và thả hoa đăng cầu quốc thái dân an.
  • Không gian trại cơm và võng nghỉ từ thiện: Hàng ngàn tình nguyện viên phục vụ miễn phí cơm chay, bánh xèo, nước mát và chỗ nghỉ.
Chương trình nghệ thuật sân khấu hóa tái hiện hào khí Anh hùng dân tộc Nguyễn Trung Trực trong đêm khai mạc lễ hội tại Rạch Giá
Chương trình nghệ thuật sân khấu hóa tái hiện hào khí Anh hùng dân tộc Nguyễn Trung Trực trong đêm khai mạc lễ hội tại Rạch Giá

Sức sống cộng đồng tại lễ hội Nguyễn Trung Trực Rạch Giá

Điều làm nên bản sắc độc đáo giúp lễ hội Nguyễn Trung Trực Rạch Giá chạm đến trái tim hàng triệu người dân Việt Nam là tinh thần xã hội hóa tự nguyện và văn hóa sẻ chia vô điều kiện của cư dân Nam Bộ. Tại lễ hội này, mọi người dân đều là chủ thể sáng tạo, đóng góp và thực hành di sản.

Nét đẹp nhân văn từ những trại cơm chay miễn phí

Trong suốt những ngày lễ hội quanh đình thần và cửa biển Rạch Giá, hình ảnh gây xúc động mạnh mẽ nhất là hệ thống hàng chục trại cơm từ thiện, trại nấu nước đậu nành, trại đổ bánh xèo chay và dãy nhà võng nghỉ miễn phí nối tiếp nhau. Hàng trăm tấn gạo thơm cùng rau củ tươi ngon được bà con khắp miền Tây tự nguyện đóng góp dâng lên cụ Nguyễn.

Tại các bếp lửa đỏ hồng suốt ngày đêm, hàng ngàn tình nguyện viên luôn ân cần mời khách phương xa dùng bữa cơm chay nghĩa tình và nghỉ lưng trên những chiếc chiếu cói êm ái từ làng nghề dệt chiếu Tà Niên Châu Thành Kiên Giang. Không có sự phân biệt giữa người địa phương hay khách lạ — tất cả đều quây quần bên mâm cơm chung đầm ấm như anh em một nhà.

Bảo tồn giá trị văn hiến và tinh thần đại đoàn kết

Từ khi được ghi danh là Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia, công tác bảo tồn lễ hội tại Rạch Giá càng được thực hiện bài bản, giữ vững sự trang nghiêm của nghi thức cổ truyền và bảo đảm an toàn thực phẩm. Dịp về dự hội cũng là cơ hội để du khách tìm hiểu lịch sử vùng biển Tây Nam và các sản vật truyền thống như tôm khô và khô cá nhồng Rạch Giá Hà Tiên Kiên Giang. Trên hành trình số hóa di sản văn hiến, chuyên trang An Giang NSSC đóng vai trò cầu nối tri thức chính thống giúp độc giả tra cứu toàn diện lịch sử và nghi lễ của các di sản tiêu biểu.

Trải qua hơn một trăm năm mươi năm kể từ ngày người anh hùng hóa bất tử giữa đất trời phương Nam, lễ hội Nguyễn Trung Trực Rạch Giá vẫn vẹn nguyên sức sống mãnh liệt như ngọn lửa Nhựt Tảo năm xưa, mãi là biểu tượng trường tồn của lòng yêu nước, đạo lý nhớ nguồn và nghĩa tình đồng bào sâu nặng.

Chia sẻ:
AC

NSSC An Giang

angiang.nssc.gov.vn là nền tảng công nghệ của NSSC đồng hành cùng cộng đồng khởi nghiệp sáng tạo tại An Giang.

Xem thêm các bài trong chuyên mục Lễ hội An Giang.

Bài liên quan

Bài viết mới nhất