Di tích khảo cổ Óc Eo Ba Thê - Dấu ấn thương cảng cổ đại rực rỡ phương Nam
NSSC An GiangĐăng: Cập nhật lần cuối: 18 phút đọc

Nằm giữa vùng đồng bằng Tứ giác Long Xuyên trù phú thuộc địa bàn huyện Thoại Sơn, di tích khảo cổ Óc Eo Ba Thê là minh chứng vật chất đồ sộ nhất về một nền văn minh cổ đại từng phát triển rực rỡ ở hạ lưu sông Mê Kông. Những nền móng đền tháp gạch đá, hệ thống kênh đào cổ cùng hàng vạn cổ vật tinh xảo dưới lòng đất đã tái hiện sinh động diện mạo một thương cảng quốc tế sầm uất cách ngày nay gần hai thiên niên kỷ.
Lịch sử hình thành quần thể di tích khảo cổ Óc Eo Ba Thê
Được bao bọc bởi địa hình núi đá hoa cương nối tiếp đồng trũng ngập nước, di tích khảo cổ Óc Eo Ba Thê hội tụ đầy đủ những điều kiện tự nhiên lý tưởng để cư dân cổ kiến tạo nên trung tâm kinh tế và tôn giáo quy mô lớn. Lịch sử phát triển và quá trình phát lộ quần thể di sản này gắn liền với những bước ngoặt lớn của ngành khảo cổ học Đông Nam Á.
Đô thị cảng thị sầm uất của vương quốc Phù Nam
Từ khoảng thế kỷ thứ nhất đến thế kỷ thứ bảy sau Công nguyên, khu vực chân núi Ba Thê và cánh đồng Óc Eo thuộc huyện Thoại Sơn ngày nay từng là trung tâm đô thị, thương cảng trọng yếu của vương quốc Phù Nam, một quốc gia cổ đại có tầm ảnh hưởng rộng lớn tại vùng Đông Nam Á hải đảo và lục địa. Nhờ vị trí địa chiến lược nằm trên tuyến hải trình huyết mạch nối liền vịnh Thái Lan với Biển Đông, cư dân cổ đã quy hoạch một thành phố cảng có bình đồ hình chữ nhật khổng lồ rộng khoảng bốn trăm năm mươi héc-ta, dài ba cây số và rộng một phẩy năm cây số, được bao quanh bởi bốn vòng tường thành và hào nước đồng tâm.
Xuyên qua trung tâm đô thị cổ là tuyến kênh đào trục chính mang tên Lung Lớn dài hàng chục cây số, nối trực tiếp từ khu vực Ba Thê ra biển Rạch Giá và tỏa nhánh tới khắp các khu dân cư, xưởng thủ công và đền đài. Cấu trúc thủy đạo thông minh này vừa giúp điều tiết nguồn nước ngọt phục vụ nông nghiệp trồng lúa, vừa cho phép các thương thuyền vượt biển từ Ấn Độ, Ba Tư, La Mã và Trung Hoa cập bến trao đổi hàng hóa. Đến đầu thế kỷ XIX, khi danh thần Thoại Ngọc Hầu huy động dân binh đào kênh Thoại Hà vào năm 1818 để mở mang vùng đất Thoại Sơn, truyền thống trị thủy và giao thương đường sông trên vùng đất cổ này tiếp tục được kế thừa và phát huy mạnh mẽ.
Những cuộc khai quật lịch sử từ học giả Louis Malleret
Sau khi vương quốc Phù Nam suy tàn vào khoảng thế kỷ thứ bảy, toàn bộ đô thị cổ dần bị vùi lấp dưới lớp phù sa dày của châu thổ Cửu Long và chìm vào quên lãng suốt hơn một thiên niên kỷ. Dấu vết của nền văn minh cổ đại chỉ thực sự được đánh thức vào cuối thế kỷ XIX và nửa đầu thế kỷ XX nhờ những phát hiện ngẫu nhiên của cư dân khẩn hoang vùng Tứ giác Long Xuyên, tiêu biểu như các ghi chép thực địa sống động trong nhiều công trình biên khảo của nhà văn Sơn Nam. Bước ngoặt khoa học quyết định diễn ra vào năm 1942 khi nhà khảo cổ học người Pháp Louis Malleret sử dụng phương pháp chụp ảnh hàng không và nhận diện rõ nét đường viền thành lũy cổ cùng tuyến kênh đào thẳng tắp cắt qua cánh đồng Óc Eo.
Tháng hai năm 1944, Louis Malleret đã tiến hành cuộc khai quật khảo cổ học quy mô lớn đầu tiên tại cánh đồng Óc Eo và sườn núi Ba Thê, làm xuất lộ nền móng kiến trúc gạch ở Gò Cây Thị cùng hàng ngàn di vật vàng, đá quý, gốm sứ và con dấu khắc chữ Phạn. Từ tên gọi gò đất nơi đặt hố khai quật đầu tiên, ông đã chính thức định danh thuật ngữ khoa học văn hóa Óc Eo để chỉ nền văn minh cổ đại phân bố rộng khắp đồng bằng Nam Bộ. Sau năm 1975, đặc biệt là qua các chương trình khai quật tổng thể cấp nhà nước giai đoạn 2017 - 2020 của Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam, bức tranh toàn diện về quy mô kiến trúc và tầng văn hóa của khu di tích đã được làm sáng tỏ với độ chuẩn xác khoa học cao.

Quy hoạch không gian tại di tích khảo cổ Óc Eo Ba Thê
Theo hồ sơ quy hoạch tổng thể bảo tồn với diện tích bốn trăm ba mươi ba phẩy một héc-ta, không gian di tích khảo cổ Óc Eo Ba Thê được cấu trúc thành hai phân khu gắn kết hữu cơ giữa địa hình đồi núi và đồng bằng ngập nước. Mỗi phân khu đảm nhiệm một chức năng riêng biệt trong đời sống chính trị, tôn giáo và kinh tế của cư dân cổ.
Cấu trúc hai phân khu núi Ba Thê và cánh đồng
Trong cấu trúc không gian của đô thị cổ, Khu vực A bao gồm toàn bộ sườn và chân núi Ba Thê với diện tích bảo tồn khoảng một trăm bốn mươi ba phẩy chín héc-ta, đóng vai trò là trung tâm tôn giáo, tín ngưỡng và hành chính tối cao. Do đặc điểm địa hình vùng Tứ giác Long Xuyên thường xuyên ngập lụt vào mùa mưa lũ, các triền đất cao ráo, vững chắc trên sườn núi đá hoa cương Ba Thê đã được cư dân cổ lựa chọn để kiến tạo những quần thể đền tháp uy nghiêm thờ thần linh Ấn Độ giáo và Phật giáo, đồng thời là nơi cư ngụ của tầng lớp quý tộc, tăng lữ.
Liền kề về phía đông và đông nam chân núi là Khu vực B trải rộng hai trăm tám mươi chín phẩy ba héc-ta trên cánh đồng bằng phẳng thuộc thị trấn Óc Eo. Đây chính là không gian đô thị cảng thị, nơi tập trung mạng lưới kênh rạch chằng chịt, các khu cư trú nhà sàn dựng trên cọc gỗ dọc bờ nước, cùng hàng loạt xưởng chế tác kim hoàn, đúc đồng, nấu thủy tinh và nung gốm. Trên mặt cánh đồng trũng nổi lên hàng chục gò đất cao tự nhiên hoặc nhân tạo như Gò Cây Thị, Gò Giồng Cát, Gò Giồng Trôm, Gò Út Trạch, nơi cư dân cổ tiếp tục xây dựng các đền thờ và khu mộ táng hỏa thiêu.
Dấu tích nền móng đền tháp gạch tại Gò Cây Thị
Nằm ở rìa phía tây của cánh đồng cổ, cách chân núi Ba Thê khoảng năm trăm mét, cụm di tích Gò Cây Thị là một trong những phế tích kiến trúc gạch và đá tiêu biểu nhất còn được bảo tồn nguyên trạng tại hiện trường. Quần thể này bao gồm hai công trình chính là Gò Cây Thị A và Gò Cây Thị B, được phát lộ qua các đợt khai quật năm 1944, 1999 và 2018. Trong đó, kiến trúc Gò Cây Thị A có bình đồ hình chữ nhật hướng chính đông rộng gần bốn trăm tám mươi tám mét vuông, được xây dựng kiên cố bằng những viên gạch nung cỡ lớn xếp khít nhau không dùng vữa kết hợp cùng các khối đá hoa cương gia cố ở phần móng và bậc cấp.
Kết quả nghiên cứu địa tầng cho thấy công trình Gò Cây Thị đã trải qua hai giai đoạn sử dụng và cải tạo liên tiếp từ thế kỷ thứ năm đến thế kỷ thứ bảy, ban đầu là đền thờ thần Mặt trời Surya của Ấn Độ giáo rồi sau đó chuyển hóa thành kiến trúc tôn giáo mang đậm dấu ấn Phật giáo. Cách đó hai mươi hai mét là kiến trúc Gò Cây Thị B có cấu trúc bình đồ vuông vức với các ô hộc chứa cát trắng tinh khiết và nhiều mảnh vàng lá dập hình hoa sen, bò thần Nandin, đinh ốc bằng vàng ở hố thờ trung tâm, phản ánh nghi thức trấn yểm linh thiêng khi khởi dựng đền tháp của người xưa.
Không gian chùa Linh Sơn và di chỉ Linh Sơn Nam
Ngược lên triền phía đông của sườn núi Ba Thê, chùa Linh Sơn được khởi dựng từ năm 1913 ngay trên nền móng một kiến trúc đền tháp cổ thời Phù Nam. Xung quanh khuôn viên chùa, đặc biệt là tại di chỉ Linh Sơn Nam và Gò Sáu Thuận, các nhà khảo cổ đã phát hiện một hệ thống đường dẫn lát gạch dài hàng chục mét, nền móng tường gạch kiên cố cùng tầng văn hóa cư trú và mộ táng dày đặc kéo dài liên tục từ thế kỷ thứ nhất đến thế kỷ thứ bảy. Đáng chú ý, tại khu vực Linh Sơn Nam, giới chuyên môn đã tìm thấy dấu tích mộ chum cải táng cổ xưa nhất cùng hàng loạt khuôn đúc trang sức, mảnh gốm mịn tráng men và tượng thần bằng đá sa thạch.
Không xa khu vực chùa trên sườn núi là di chỉ Gò Giồng Cát và di tích Nền Chùa, nơi lưu giữ những cấu trúc móng đá hoa cương ghép mộng chữ T tinh xảo và các giếng nước cổ kè đá. Sự phân bố dày đặc của các điểm di tích trong quần thể có thể được hệ thống hóa qua bảng tổng hợp quy hoạch không gian dưới đây.
| Tên điểm di tích tiêu biểu | Phân khu quy hoạch | Đặc điểm kiến trúc và giá trị khảo cổ nổi bật |
|---|---|---|
| Di tích Gò Cây Thị A và B | Khu vực B (Cánh đồng Óc Eo) | Nền móng đền gạch quy mô lớn rộng gần 488 mét vuông, hố thờ trung tâm chứa vàng lá |
| Chùa Linh Sơn | Khu vực A (Sườn núi Ba Thê) | Xây dựng trên nền kiến trúc cổ, nơi lưu giữ Tượng Phật bốn tay và bia đá chữ Phạn |
| Di chỉ Linh Sơn Nam | Khu vực A (Triền nam núi Ba Thê) | Xuất lộ đường gạch cổ, mộ chum cải táng sớm và hàng ngàn di vật gốm, trang sức |
| Di chỉ Gò Giồng Cát | Khu vực B (Cánh đồng Óc Eo) | Phát hiện hệ thống kiến trúc gạch kết hợp cọc gỗ cư trú và tượng Phật bằng gỗ, đồng |
| Di tích Gò Út Trạch | Khu vực B (Cánh đồng Óc Eo) | Quần thể kiến trúc tôn giáo gắn liền với các bức phù điêu đá và hiện vật kim loại quý |
| Tuyến kênh cổ Lung Lớn | Trục giao thông thủy xuyên tâm | Kênh đào nhân tạo cổ đại kết nối đô thị Óc Eo với cảng biển cổ và vùng nội địa |

Hệ thống cổ vật quý tại di tích khảo cổ Óc Eo Ba Thê
Giá trị nổi bật toàn cầu của di tích khảo cổ Óc Eo Ba Thê không chỉ nằm ở quy mô quy hoạch đô thị mà còn được khẳng định qua khối lượng đồ sộ các di vật khảo cổ đã được khai quật và lưu giữ. Kho tàng cổ vật này là tấm gương phản chiếu trình độ kỹ thuật thủ công bậc thầy và mạng lưới giao thương hàng hải xuyên lục địa.
Chế tác trang sức vàng, đá quý và tiền tệ cổ
Trong các cuộc khai quật tại cánh đồng Óc Eo và sườn núi Ba Thê, các nhà khảo cổ đã thu thập được hàng ngàn hiện vật bằng vàng, bạc, thiếc, đồng cùng hàng vạn hạt chuỗi đá quý mã não, thạch anh, ngọc bích và thủy tinh đa sắc. Đặc biệt, nghệ thuật kim hoàn tại đây đạt tới trình độ tinh xảo hiếm có với các kỹ thuật dát mỏng vàng lá, chạm khắc chìm, gò nổi, hàn hạt tấm li ti và đúc khuôn ba mảnh. Nhiều cổ vật tiêu biểu xuất lộ từ vùng đất này đã được vinh danh trong nhóm Bảo vật quốc gia bia đá Võ Cạnh và bộ sưu tập hiện vật vàng văn hóa Óc Eo tại An Giang Kiên Giang, bao gồm nhẫn vàng gắn tượng bò thần Nandin, bộ linga - yoni bằng vàng và các lá vàng dập hình thần Vishnu, bánh xe Pháp luân.
Song hành cùng nghề kim hoàn và chế tác thủy tinh là kỹ nghệ làm đồ đất nung với các loại bình vòi kendi, nồi gốm hoa văn đập, ấm đất nung và khuôn đúc bằng đất sét chịu nhiệt. Truyền thống nhào nặn đất sét và nung gốm thủ công không dùng bàn xoay của cư dân cổ vùng Bảy Núi và Thoại Sơn vẫn còn in đậm dấu ấn kế thừa trong kỹ thuật chế tác tại làng nghề gốm Khmer Phnôm Pi Châu Lăng Tri Tôn An Giang ngày nay. Hơn thế nữa, việc tìm thấy các đồng tiền vàng của hoàng đế La Mã Antoninus Pius và Marcus Aurelius thế kỷ thứ hai, gương đồng thời Đông Hán, tượng Phật phong cách Bắc Ngụy cùng ngọc bội Ấn Độ ngay trong tầng văn hóa Óc Eo đã chứng minh nơi đây từng là trạm trung chuyển hàng hải quốc tế phồn vinh bậc nhất thời cổ đại.
Tượng Phật bốn tay và nghệ thuật điêu khắc tôn giáo
Bên cạnh các vật phẩm thương mại và trang sức, nghệ thuật điêu khắc tôn giáo bằng đá sa thạch, gỗ mù u và đồng tại di tích khảo cổ Óc Eo Ba Thê thể hiện sự dung hợp sâu sắc giữa văn minh Ấn Độ và bản sắc thẩm mỹ bản địa. Hiện vật tiêu biểu và nổi tiếng bậc nhất gắn liền với tâm thức cư dân địa phương chính là pho Tượng Phật bốn tay hiện đang được tôn trí tại chánh điện chùa Linh Sơn. Pho tượng cao khoảng một phẩy bảy mét được tạc từ đá nguyên khối, được người dân phát hiện dưới lòng đất gần khu vực sườn núi vào năm 1913.
Về mặt tạo hình nghệ thuật học, pho tượng vốn là một tác phẩm điêu khắc thần Vishnu bốn tay cầm ốc thần Sankha và bánh xe Chakra trong Ấn Độ giáo có niên đại khoảng thế kỷ thứ sáu, phía sau lưng có vòm rắn thần Naga bảy đầu xòe rộng che chở. Khi được thỉnh vào ngôi chùa Phật giáo của cư dân Việt và Khmer bản địa, pho tượng đã được tôn tạo và phụng thờ như Tượng Phật bốn tay, trở thành biểu tượng sinh động cho tinh thần khoan dung, hòa hợp tôn giáo trên vùng đất phương Nam. Dòng chảy văn tự Phạn ngữ cổ trên các bia đá tại Linh Sơn cũng là tiền đề lịch sử sâu xa dẫn tới sự hình thành tri thức dân gian khắc chữ trên kinh lá buông và nhạc ngũ âm của đồng bào Khmer vùng Bảy Núi An Giang trong các thế kỷ tiếp theo.
Giá trị bảo tồn bền vững di tích khảo cổ Óc Eo Ba Thê
Trải qua hơn tám thập kỷ nghiên cứu và khai quật khảo cổ, di tích khảo cổ Óc Eo Ba Thê ngày càng khẳng định vị thế là một trung tâm di sản văn hóa tầm cỡ thế giới. Công tác bảo tồn khoa học và lập hồ sơ đề cử quốc tế đang được tỉnh An Giang cùng các bộ ngành trung ương triển khai quyết liệt.
Quy hoạch bảo tồn Di tích quốc gia đặc biệt
Với những giá trị đặc biệt xuất sắc về lịch sử, văn hóa, kiến trúc và khảo cổ học, ngày 27 tháng 9 năm 2012, Thủ tướng Chính phủ đã ban hành Quyết định số 1419/QĐ-TTg xếp hạng Di tích khảo cổ và kiến trúc nghệ thuật Óc Eo - Ba Thê là Di tích quốc gia đặc biệt. Tiếp đó, ngày 21 tháng 01 năm 2021, Thủ tướng Chính phủ phê duyệt Quy hoạch bảo tồn, tôn tạo và phát huy giá trị Khu di tích quốc gia đặc biệt Óc Eo - Ba Thê nhằm bảo vệ nghiêm ngặt các di chỉ ngầm dưới lòng đất, hệ thống mái che bảo tồn tại Gò Cây Thị, Gò Giồng Cát và nâng cấp Nhà trưng bày văn hóa Óc Eo dưới chân núi Ba Thê.
Các thông tin định danh và thông số bảo tồn cốt lõi của quần thể di sản đặc biệt này có thể được tổng hợp qua danh mục chuẩn hóa dưới đây.
- Tên gọi di sản pháp lý: Di tích khảo cổ và kiến trúc nghệ thuật Óc Eo - Ba Thê, trung tâm của nền văn hóa Óc Eo và vương quốc Phù Nam.
- Vị trí hành chính: Thuộc địa bàn thị trấn Óc Eo, huyện Thoại Sơn, nằm ở phía tây tỉnh An Giang.
- Quy mô diện tích bảo tồn: Tổng diện tích quy hoạch 433,1 héc-ta, chia thành Khu vực A trên sườn và chân núi Ba Thê (143,9 héc-ta) và Khu vực B trên cánh đồng Óc Eo (289,3 héc-ta).
- Niên đại và các điểm di chỉ cốt lõi: Thế kỷ I đến thế kỷ VII sau Công nguyên, nổi bật với cụm kiến trúc gạch Gò Cây Thị, chùa Linh Sơn, di chỉ Linh Sơn Nam, Gò Giồng Cát và kênh cổ Lung Lớn.
- Cấp độ xếp hạng di sản: Di tích quốc gia đặc biệt theo Quyết định số 1419/QĐ-TTg ngày 27 tháng 9 năm 2012, đang hoàn thiện hồ sơ đề cử Di sản văn hóa thế giới UNESCO.
Hành trình xây dựng hồ sơ Di sản văn hóa UNESCO
Từ năm 2022, Tổ chức Giáo dục, Khoa học và Văn hóa Liên Hợp Quốc đã chính thức đưa Khu di tích khảo cổ Óc Eo - Ba Thê vào Danh sách dự kiến lập hồ sơ Di sản văn hóa thế giới. Hàng loạt hội thảo khoa học quốc tế cùng sự tham gia của các chuyên gia bảo tồn hàng đầu đã làm nổi bật tính toàn vẹn, tính xác thực của hệ thống đô thị cảng thị cổ đại thích ứng với môi trường ngập nước đồng bằng sông Cửu Long. Sự gắn kết giữa di sản khảo cổ thiên niên kỷ với đời sống văn hóa tâm linh đương đại, tiêu biểu như không gian lễ hội Kỳ Yên đình thần Thoại Ngọc Hầu Thoại Sơn An Giang diễn ra hằng năm tại địa phương, đã tạo nên sức sống bền bỉ cho vùng đất di sản. Đồng hành cùng công tác bảo tồn học thuật, chuyên trang An Giang NSSC đóng vai trò là cổng thông tin số hóa, lưu trữ và phổ biến toàn diện hệ thống tư liệu bách khoa về các di sản văn hóa, lịch sử bản địa tới cộng đồng nghiên cứu trong và ngoài nước.
Từ những nền gạch cổ trầm mặc tại Gò Cây Thị, dấu tích mộ táng ở Linh Sơn Nam cho đến ánh vàng lấp lánh của những bảo vật ngàn năm tuổi, di tích khảo cổ Óc Eo Ba Thê đã mở ra cánh cửa kỳ diệu giúp hậu thế chiêm ngưỡng một thời kỳ giao thương biển huy hoàng của lịch sử phương Nam. Việc gìn giữ và tôn vinh quần thể Di tích quốc gia đặc biệt này không chỉ bảo vệ ký ức văn minh cổ đại của dân tộc Việt Nam mà còn đóng góp một di sản vô giá vào bức tranh văn hóa nhân loại.
NSSC An Giang
angiang.nssc.gov.vn là nền tảng công nghệ của NSSC đồng hành cùng cộng đồng khởi nghiệp sáng tạo tại An Giang.
Xem thêm các bài trong chuyên mục Địa điểm An Giang.
Bài liên quan
Biển Mũi Nai Hà Tiên - Vẻ đẹp bờ cát nâu trầm mặc và bức tranh Lộc Trĩ thôn cư
Biển Mũi Nai Hà Tiên quyến rũ với bờ cát nâu sẫm giàu khoáng bùn, hai bãi tắm bãi Nô và bãi Bằng êm đềm cùng di sản thi ca Lộc Trĩ thôn cư cổ kính.
Thạch Động Hà Tiên - Tuyệt tác núi đá vôi nuốt mây và huyền tích cổ xưa nơi biên viễn
Thạch Động Hà Tiên hay Thạch Động Thôn Vân là khối núi đá vôi kỷ Permi kỳ vĩ, lưu giữ chùa Tiên Sơn cổ kính và truyền thuyết Thạch Sanh cứu công chúa.
Núi Cấm An Giang - Nóc nhà hùng vĩ và miền tâm linh huyền thoại vùng Thất Sơn
Núi Cấm An Giang hay Thiên Cấm Sơn sở hữu độ cao hơn 705 mét, nổi bật với vồ Bồ Hong, hồ Thủy Liêm, chùa Vạn Linh và đại tượng Phật Di Lặc uy nghiêm.



